دکتر ارسنجانی در آئینه زمان

نادره جلالی

اصلاحات اراضی یکی از وقایع مهمی بود که در عصر محمد رضا شاه پهلوی در ایران رخ داد و در زمان خود مباحث زیادی را بین روشنفکران و سیاستمداران وقت به وجود آورد.دکتر حسن ارسنجانی از فعالین مهم اصلاحات ارضی بود که دربارهء شخصیت و نحوهء عملکرد او نظرات گوناگونی ارائه شده است.بعضی او را وابسته به دول بیگانه قلمداد و برخی چهره‌ای ملی‌ از او ترسیم کرده‌اند.رجال سیاسی وقت چون اسد الله علم،علی امینی و قوام السلطنه که هر یک با او از نزدیک همکاری‌ داشته‌اند نیز نظرات مختلفی راجع به او بیان کرده‌اند.

کتاب ارسنجانی در آیینه زمان حاوی شرح زندگانی و عملکرد سیاسی ارسنجانی،وزیر کشاورزی دوران محمد رضا شاه‌ پهلوی،از فعالین اطلاحات ارضی در ایران است که مؤلف در آن به چگونگی اصلاحات ارضی،تصویب قانون و اجرا و روند آن در ایران می‌پردازد.

ارسنجانی در آیینه زمان

تألیف:مهندس نور الدین ارسنجانی

ناشر:نشر قطره،تهران،1379

زندگی سیاسی دکتر ارسنجانی

حسن ارسنجانی پسر سید محمد حسین‌ در 1300ه.ش.متولد شد.تحصیلات ابتدائی‌ خود را در مدرسه پهلوی در خیابان ری گذراند. سپس به مدرسهء سن لویی رفت.به زبان فرانسه‌ تسلط داشت و در جوانی به ترجمه مقالات‌ خارجی پرداخت.او در هفده سالگی کتاب‌ نامه‌های ایرانی اثر منتسیکو را به زبان فارسی‌ ترجمه و منتشر کرد.ارسنجانی تحصیلات عالیه‌ خود را در رشته حقوق به پایان برد و موفق به‌ اخذ درجهء لیسانس شد.مدتی ریاست شرکت‌های تعاونی را در بانک‌ کشاورزی بر عهده داشت.فعالیت مطبوعاتی خود را از 1319ش با روزنامه«تجدد ایران»آغاز کرد.اولین فعالیت سیاسی او انتشار مقاله‌ای در روزنامهء«نبرد»و با امضا و نام مستعار«دکتر داریا»بود. چندی بعد در زمرهء طرفداران«حزب پیکار»درآمد و با روزنامهء«مرد امروز»که ناشر افکار این حزب بود،همکاری کرد.در 1323ش. امتیاز روزنامه«داریا»را گرفت و اولین شمارهء آن را در 28 خرداد همان سال منتشر کرد.ارسنجانی در این روزنامه به نوشتن مقالاتی‌ به طرفداری از طبقات کارگر و دهقان پرداخت.از شماره 6(4 تیر 1323ش)شروع به نوشتن مقالاتی راجع به نفت کرد و آن را از بعد سیاسی مورد بررسی قرار داد و مسئله«نفت برای ما بلا و برای دیگران طلا»را مطرح کرد و پرده از چهرهء استعمار برداشت.به همین جهت روزنامه‌ نویسان او را کارشناس نفت قلمداد کرده و به‌ او لقب«حسن نفتی»دادند.

ارسنجانی در بحرانی ترین ادوار سیاسی‌ کشور یعنی 1324ش توسط صلاح الملک با قوام السلطنه،این سیاستمدار برجسته‌ و کهنه‌کار ایران آشنا شد.او به حمایت از اقوام‌ السلطنه پرداخت.بر اثر حمایت‌ها و تلاش‌های‌ او و عباس اسکندری بود که قوام السلطنه به‌ نخست وزیری رسید و سرانجام مسئله خود مختاری آذربایجان حل شد.

ارسنجانی در دوران نخست وزیری‌ سپهبد حاج علی رزم آرا(تیر 1329 ش) مشاور مخصوص او شد و طرح تأسیس شرکت‌های تعاونی را در روستاها به او پیشنهاد کرد تا از این طریق منافع عایدات کشاورزی‌ عاید خود رعیت شود.پیشنهاد ارسنجانی با استقبال رزم آرا رو به رو شد ولی با قتل او در 26 اسفند 1324ش.اجرای آن متوقف ماند.

چون دکتر محمد مصدق در تیر 1331ش.استعفا داد و قوام السلطنه مأمور تشکیل دولت شد،ارسنجانی او را از پذیرفتن‌ این سمت بر حذر داشت.چرا که قبول این مسئولیت را در آن شرایط مخالف با مصدق می‌دانست.اما با این وجود چون قوام السلطنه به ژ نخست وزیری رسید،او را حمایت کرد و معاون سیاسی و رئیس تبلیغات او شد.در همین زمان مقالهء معروف«کشتیبان را سیاستی دگر آمد»را نوشت.به دنبال سقوط کابینهء قوام و قیام معروف 30 تیر 1331 ش.ارسنجانی نیز از انتشار روزنامه محروم‌ ماند.

کتاب ارسنجانی در آیینه زمان حاوی شرح زندگانی و عملکرد سیاسی‌ ارسنجانی،وزیر کشاورزی دوران محمد رضا شاه پهلوی از فعالان‌ اصلاحات ارضی در ایران است که مؤلف در آن به چگونگی اصلاحات‌ ارضی،تصویب این قانون و اجرا و روند آن در ایران می‌پردازد.

از آنجایی که مؤلف‌ خود از نزدیک شاهد بسیاری از وقایع و رخدادهای سیاسی آن‌ عصر و زندگی‌ دکتر حسن ارسنجانی‌ بوده،بنابراین‌ بخش‌های از کتاب‌ که برگرفته از خاطرات‌ مؤلف است،از اهمیت‌ بیشتری برخوردار است.

ارسنجانی در دوران نخست وزیری اقبال به تشکیل مجدد «حزب آزادی»همت گماشت ولی در 27 /5 /1336 موفق به‌ تأسیس جمعیت آزادی شد.

او در دوران نخست وزیری علی امینی به سمت وزارت‌ کشاورزی منصوب شد و در قضیهء اصلاحات ارضی فعالیت پر دامنه‌ و جنجالی از خود نشان داد.ارسنجانی هشت ماه بعد از عهده دار شدن پست وزارت کشاورزی،لایحهء اصلاحی قانون اصلاحات‌ ارضی را تهیه و به تصویب رساند و در دوازده روز پس از مهلت قانونی‌ در 12 /12 /1340 آن قانون را در مراغه اجرا کرد.ارسنجانی در دوران نخست وزیری اسد الله علم(28 تیر 1341ش)همچنان در سمت خود باقی ماند.اما عاقبت پس از هشت ماه همکاری با او به‌ علت ناسازگاری علم از وزارت کشاورزی استعفا داد و به عبارتی‌ دیگر بر کنار شد.

ارسنجانی در 17 فروردین 1342 به سفیری ایران در رم‌ منصوب شد ولی پس از یک سال معزول و به تهران احضار گردید و سرانجام در 10 خرداد 1348ه.ش.مسموم گردیده و روز بعد در 48 سالگی در گذشت.

معرفی کتاب

مؤلف اثر خود را در یک پیشگفتار و سه فصل به قرار زیر تنظیم کرده است:

1.دکتر حسن ارسنجانی در آیینه زمان‌ 2.ارسنجانی و قوام السلطنه‌ 3.اصلاحات ارضی‌ مؤلف در پیشگفتار،انگیزه خود را از تألیف این کتاب عدم‌ وجود کتابی مستقل راجع به شخصیت دکتر ارسنجانی دانسته و اقدامات او را عامل اصلی انجام این کار ذکر می‌کند.

در فصل اول:راجع به خانواده،تولد،دوران کودکی،رشد و تحصیل و آغاز فعالیت سیاسی ارسنجانی مطالبی را بیان می‌کند. سپس به ذکر اقدامات مهم و مبارزات سیاسی او یعنی تأسیس‌ روزنامه داریا،تأسیس حزب آزادی،اصلاحات ارضی،ویژگی‌های‌ اخلاقی و سرانجام وصیت نامه و مرگ او می‌پردازد.

در فصل دوم نگاهی گذرا به زندگانی سیاسی قوام السلطنه و مبارزات او و نحوهء آشنایی ارسنجانی با قوام السلطنه دارد و ارتباط و دوستی میان آنان را تشریح و نامه‌های قوام السلطنه به‌ ارسنجانی را عینا ذکر می‌کند.

فصل سوم که موضوع اصلی کتاب حاضر است،با چگونگی‌ پیدایش مالکیت‌های بزرگ و اصلاحات ارضی در جهان آغاز می‌شود.سپس مطالبی راجع به اصلاحات ارضی از نظر اقتصادی و حقوقی،ضرورت اجرای اصلاحات ارضی در ایران،سابقهء تقسیم‌ اراضی مزروعی در ایران،قانون اصلاحات ارضی و تقسیم املاک‌ بزرگ بیان می‌کند.سپس به زمینه و سابقهء تاریخی برنامه‌ اصلاحات ارضی که در 1341ش.آغاز شد و نتایج اصلاحات ارضی‌ می‌پردازد.ارسنجانی اصلاحات ارضی را از نظر اجتماعی بزرگترین‌ کار بعد از مشروطه و ازنظر اقتصادی بزرگترین کار بعد از ملی شدن‌ صنعت نفت می‌دانست و بر این اعتقاد بود که اجرای قانون‌ اصلاحات ارضی را باید بر مبنای تکیه بر قدرت و امکانات مملکت‌ پیش برد.او اجرای قانون اصلاحات ارضی را سبب شکل گیری‌ طبقهء متوسط در جامعه می‌دانست و معتقد بود که برای تحقق‌ دموکراسی راهی جز مداخلهء روستائیان در امر انتخاب آزاد نیست و راه استقرار دموکراسی محو کامل فئودالیته است.

ارسنجانی مراغه را به عنوان طرح پیشاهنگ انتخاب کرد چرا که آذربایجان مهد مشروطیت بود.شاه در ظاهر با اقدامات‌ ارسنجانی و اصلاحات ارضی موافق بود و از ارسنجانی قدردانی‌ می‌کرد ولی در باطن از او کینه به دل می‌گرفت زیرا ارسنجانی نزد مردم محبوبیت زیادی یافته بود و همین امر به شاه‌گران می‌آمد. در واقع شاه به دو دلیل از اصلاحات ارضی حمایت می‌کرد:اول آن‌ که حمایت از این قانون برای او اعتبار می‌آفرید و از سوی دیگر نفوذ و قدرت مالکان بزرگ را که رقیب خود می‌پنداشت،تضعیف‌ می‌کرد.دولت آمریکا و در رأس آن رییس جمهورش یعنی کندی‌ نیز از این قانون در ایران برای مقابله با نفوذ کمونیزم استفاده‌ می‌کرد.

مؤلف در بخش‌های پایانی این فصل اصلاحات ارضی را از نظر مطبوعات مورد بررسی قرار می‌دهد و در تحریر اثر خود از روزنامه‌هایی چون«داریا»،«ستاره صبح»،«ستاره تهران»، «مردم مبارز»،«امید ایران»و کتاب‌هایی چون پاسخ به تاریخ،شاه‌ و علم و خاطرات خود کمک می‌گیرد.از آنجایی که مؤلف خود از نزدیک شاهد بسیاری از وقایع و رخدادهای سیاسی عصر و زندگی دکتر حسن ارسنجانی بوده،بنا بر این بخش‌هایی از کتاب که‌ برگرفته از خاطرات مؤلف است،از اهمیت بیشتری بر خوردار است.

 
تعداد بازدید: 5439