روزشمار قم، شماره سوم، آرامش قبل از طوفان

رضا رضایی

جمعه 16 فروردین 1342، 10 ذیقعده 1382، 5 آوریل 1963
اعلامیه‌ای از سوی آیت‌الله خمینی مبنی بر سپاسگزاری از فعالیت همکاری و همدردی مردم با ایشان صادر شد. ایشان با اشاره به تعطیلی بازار، این اعتصاب را به نشانه همدردی مردم با روحانیون دانسته و نوشتند: «ما اکنون در محاصره همه‌جانبه به‌سر می‌بریم، بسیاری از تلگرافات ما به مقصد نمی‌رسد. تلگرافاتی که به ما شده غالباً نمی‌رسد. مطبوعات کشور آزادانه یا به اجبار به هتک و اهانت ما قلمفرسایی می‌کنند [...] روحانیت باید زجر ببیند، هتک شود، این لباس درخور سوختن است»
 ساواک امروز گزارشی از اختصاص شهریه توسط آیت‌الله میلانی به طلاب تنظیم کرد. بنابراین گزارش از طرف آیت‌الله میلانی به هر یک از طلاب یکصد ریال و به طلابی که از زندان آزاده شده‌اند قرار است 50 تومان تعلق گیرد.

شنبه 17 فروردین 1342 ، 11 ذیقعده 1382 ، 6 آوریل 1963
 امروز در قم شایع شد که روحانیون نجف نیز درس خود را تعطیل کرده‌اند. طلاب حوزه علمیه قم هنوز کلاس‌های درس خود را شروع نکرده‌اند. از سوی دیگر اعتصاب ائمه جماعت در این شهر هنوز ادامه دارد.
 آیت‌الله شریعتمداری امروز اعلامیه‌ای منتشر کرد و در آن از «عموم طبقات مردم، به خاطر ابراز همدردی‌شان با علما در واقعه مدرسه فیضیه تشکر نمود. او با اشاره به آن ماجرا از انعکاس اخبار غیرواقعی در جراید انتقاد کرد و گفت: «قضاوت آن را واگذار به افکار عامه و عقلای ملت می‌کنیم». او در پایان این اعلامیه «مردم را به آرامش دعوت کرد و گفت که در انجام وظایف شرعی خود کوتاهی نخواهیم کرد.»

یکشنبه 18 فروردین 1342 ، 12 ذیقعده 1382 ، 8 آوریل 1963
 صبح امروز گروهی از بازاریان تهران به قم آمده و با آیت‌الله خمینی ملاقات کردند. ساواک قم در گزارش این دیدار به ریاست ساواک کل کشور، اسامی این بازاریان را نیز مخابره نمود.
 ریاست شهربانی قم امروز با آیت‌الله شریعتمداری مذاکره کرد. ساواک قم شرح این گفتگو را به ساواک تهران گزارش داد و طی آن نوشت: «شریعتمداری قول می‌دهد که در آینده هیچگونه فعالیت و تحریکاتی علیه دولت و لوایح ششگانه ننموده و اعلامیه‌ای هم به چاپ نرساند. ضمناً خمینی را هم راضی نماید که به همین نحو عمل نموده و دست از مبارزات و تحریکات خود بردارد.»
 امروز دستور انتقال آیت‌الله طالقانی به زندان شهربانی کل کشور (قصر) صادر شد. سرلشگر پاکروان در نامه‌ای به اداره دادرسی ارتش دستور داد که نامبرده از زندان قزل‌قلعه به قصر منتقل شود.

دوشنبه 19 فروردین 1342 ، 13 ذیقعده 1382 ، 9 آوریل 1963
 شهربانی قم امروز در نامه‌ای به دادسرای شهرستان قم با اشاره به اعلامیه آیت‌الله خمینی در اواخر اسفند ماه 1341 مبنی بر تحریم عید نوروز، گزارش داد که صحت و سقم اعلامیه مزبور از بیت ایشان استعلام شده ولی تاکنون پاسخی نیامده است. در پایان این گزارش آمده بود: «عین یک برگ اعلامیه رونوشت نامه صادره به عنوان آقای خمینی جهت تعقیب صادرکننده اعلامیه از لحاظ نشر اکاذیب و تشویش اذهان عمومی به پیوست ارسال می‌گردد.»

سه شنبه 20 فروردین 1342، 14 ذیقعده 1382، 9 آوریل 1963
رژیم شاه معافیت تحصیلی طلاب را نادیده گرفت و جمعی از روحانیون را به سربازی فرستاد. از جمله طلابی که به سربازی فرستاده شدند، هاشمی رفسنجانی بود.
 اکثر روحانیون قم، از امروز اقامه نماز جماعت را از سر گرفتند. آنها چندی پیش در اعتراض به واقعه مدرسه فیضیه اعتصاب کرده و نمازهای جماعت را تعطیل کرده بودند. ساواک قم در ادامه گزارش این موضوع به برپایی مجدد کلاس‌های درس حوزه پرداخت و نوشت: «گفته‌اند چنانچه کماندوها قم را ترک کنند [جلسات درس] را شروع خواهیم کرد.»
 یکی از تجار تبریز که به قم آمده بود، امروز با آیت‌الله شریعتمداری دیدار و گفتگو کرد. بنابه گزارش ساواک او در این ملاقات اظهار داشت: «کلیه اهالی و بخصوص تجار تبریز قصد دارند برای پشتیبانی از علما و مبارزه علیه آزادی زنان به قم بیایند. ما شبها در تبریز جلسه داریم و بیشترمان با اسلحه‌های سرد و گرم مسلح شده‌ایم.»
 اداره دوم عملیات ستاد بزرگ ارتشتاران امروز در نامه‌ای به ساواک، شهربانی و دفتر ویژه اطلاعات، به اظهارنظر در مورد انتخاب مرجع تقلید شیعیان پرداخت. در این نامه آمده بود: «زعمای قم و رجال روحانیت» آیات عظام خمینی و شریعتمداری را جانشین آیت‌الله بروجردی دانسته و «قرار است آیت‌الله حکیم از عراق به ایران بیاید و به حوزه علمیه قم برود و به آقای خمینی اقتدا کند.»
 یکی از مخبرین ساواک امروز طی گزارشی، مدعی ارتباط آیت‌الله خمینی با «عمال سیاست بریتانیا» شد. در این گزارش آمده بود که این ارتباط در میان برخی محافل موضوع گفتگوست و «چون افکار عمومی نسبت به سیاست انگلستان بدبین است، شایعه ارتباط آیت‌الله خمینی با عمال سیاست بریتانیا لطمه بزرگی به موقعیت وی وارد ساخته است». مخبر ساواک از این ادعا نتیجه گرفت که «اقدامات ‌آیت‌الله خمینی به تدریج بین مردم اثر خود را از دست می‌دهد.»
 آیت‌الله سیدمحمدصادق روحانی، امروز در اعلامیه‌ای تند به شدت از اقدامات دولت علیه مبانی اسلام و روحانیت انتقاد کرد. او در این اعلامیه با اشاره به برخی از اصول قانون اساسی که مذهب رسمی ایران را شیعه اثنی‌عشری دانسته و پادشاه را ملزم به دارا بودن این مذهب و ترویج آن خوانده است، هیئت حاکمه ایران را ضد دین دانست و حمله به مدرسه فیضیه را نشان از «یک توطئه وحشتناک عظیم علیه موجودیت اسلام و مذهب» خواند. آیت‌الله روحانی در اعلامیه خود هرگونه سکوت را محکوم کرد و نوشت: «با چنین شرایط و قوانین و با چنین گستاخی بیشرمانه و تجاوز وحشتناک به ناموس دین و مذهب آیا باز هم سکوت؟ باز هم مجامله؟ باز هم سازش؟ معاذالله ممکن نیست.»
 بنابه گزارش خبرگزاری فرانسه، گروهی از روحانیون ایران با ارسال نامه‌ای به شیخ شلتوت رئیس دانشگاه الازهر مصر از اوضاع کنونی ایران شکایت کرده و «از جهان اسلام خواسته‌اند که آنها را در مبارزه علیه بیدادگری زمامداران ایران حمایت کنند.»

چهارشنبه 21 فروردین 1342، 15 ذیقعده 1382، 10 آوریل 1963
جامعه‌ی اهل منبر کرمان طی تلگرافی، از آیت‌الله خمینی پشتیبانی و حمایت کردند. آنها در پایان این تلگراف نوشتند: «در اجراء اوامر مطاع حضرت آیت‌الله از هیچکونه فداکاری مضایقه نخواهیم کرد.»
آیت‌الله خمینی، طی تلگرافی خطاب به آیت‌الله حکیم، مهاجرت علما را به عتبات عالیات مصلحت ندانسته و متذکر شدند مردم در شکنجه و عذاب الیم واقع خواهند شد. آیت‌الله مرعشی نجفی نیز در پاسخ به تلگراف آیت‌الله العظمی حکیم برای مهاجرت علما به نجف اشرف، این کار را به صلاح ندانسته و نپذیرفتند.
 دو تن از روحانیون شهرستان شاهی (قائم‌شهر) امروز در قم با آیت‌الله شریعتمداری دیدار کردند. به گزارش ساواک، شریعتمداری خطاب به آنها اظهار داشت: «من و خمینی تا حصول نتیجه دست از فعالیت برنخواهیم داشت.» مخبر ساواک در ادامه این گزارش نوشت: «چون مسبب همه این اعمال و قانونگذاری‌های خلاف، دولت است لذا قصد داریم با کمک ارتش قیام کنیم. سپس اوراقی را به آنها نشان داده اضافه می‌کند [که] اینها نامه‌های موافقت و همکاری برخی از سرتیپ‌ها و سرلشگرهای ارتش است.»
 حجت‌الاسلام شیخ اکبر هاشمی رفسنجانی صبح امروز توسط شهربانی قم دستگیر و به اداره نظام وظیفه انتقال یافت.
 روزنامه پیغام امروز، به نقل از «منابع مطلع» مدعی شد که قرار است مرکزیت شیعه از قم به نجف منتقل گردد. این نشریه دعوت آیت‌الله حکیم از علمای ایران مبنی بر هجرت به عتبات عالیات را دلیل این ادعا دانست.

پنجشنبه 22 فروردین 1342 ، 16 ذیقعده 1382 ، 11 آوریل 1963
 سازمان اطلاعات و امنیت کشور برای تخریب چهره برخی مراجع تقلید در میان طرفداران‌شان امروز دستوراتی صادر کرد. اداره کل سوم ساواک امروز از ریاست ساواک تهران خواست تا با ابلاغ فرمانی به ساواک قم «برای خنثی نمودن هر نوع فعالیت‌های سوء آیت‌الله خمینی» دست به کار شده و «یک سلسله اقدامات و عملیات اساسی بدون تظاهر به عمل آید که طرفداران نامبرده فوق از طرف او پراکنده شوند.» در متن این دستور آمده بود: «برای این منظور باید قبلاً طرحی تهیه و عملیات طبق طرح و بطور دقیق تا حصول نتیجه اجرا گردد.»
 سرلشگر پاکروان رئیس کل ساواک نیز چنین دستوری را به ساواک مشهد صادر کرد. او در این دستور خواست که چنین طرحی این‌بار برای آیات عظام میلانی و قمی تهیه شده تا پیروان آنها نیز از اطرافشان «پراکنده شوند.»
 ظهر امروز یکی از مأموران شهربانی قم به منزل آیت‌الله خمینی رفت تا نامه‌ای از طرف شهربانی به ایشان ابلاغ کند. بنا به گزارش این مأمور او پاکت و دفتر مراسلات را تحویل پیشخدمت منزل ایشان دادند اما «آقازاده آیت‌الله خمینی دفتر و پاکت را آورد و فرمود پاکت را آقای آیت الله تحویل نمی‌گیرند.» چند روز پیش نیز شهربانی قم طی نامه‌ای به ایشان صحت و سقم اعلامیه تحریم عید نوروز را استعلام کرده بود.
 ساواک قم امروز در گزارشی به مرکز از تداوم فعالیت‌های آیت‌الله شریعتمداری خبر داد. در این گزارش آمده بود: «با وجود اینکه آیت‌الله شریعتمداری به رئیس شهربانی قم قول حتمی داده بود که دیگر فعالیتی ننموده و اعلامیه‌ای صادر نکند و ضمناً خمینی را هم راضی نماید [...] ولی شنیده می‌شود که اعلامیه‌هایی تحت عنوان تشکر و اظهار تأسف از طرف شریعتمداری و خمینی در تهران چاپ و منتشر گردیده» است.
 آیت‌‌الله دستغیب امروز در مسجد جامع شیراز سخنرانی کرد. او پس از نماز مغرب و عشا به منبر رفت و از لزوم اتحاد و اتفاق مسلمین سخن گفت. دستغیب از دروغ‌پراکنی و نشریات به شدت انتقاد کرد و نسبت به تعطیلی و لغو امتیاز برخی مجلات مذهبی اعتراض نمود. او با اشاره به برخی محدودیت‌ها در ارسال تلگراف‌ها و یا چاپ اعلامیه‌های روحانیون گفت: «کار ما مسلمانان به جایی می‌رسد که باید برویم در ممالک یهود و نصارا بدهیم درد دل ما را چاپ کنند.» دستغیب با گریز به واقعه مدرسه فیضیه، ضرب و شتم و هتک حرمت روحانیون را محکوم کرد و از مردم خواست هرکجا که یک روحانی دیدند به وی احترام گذارند.

شنبه 24 فروردین 1342 ، 18 ذیقعده 1382 ، 13 آوریل 1963
 مأمورین شهربانی قم امروز به دستگیری طلاب پرداخته و بدون رسیدگی به سوابق تحصیلی، آنها را از سطح شهر جمع‌آوری و به اداره نظام وظیفه این شهر تحویل دادند. بنا به خاطرات حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی، او در روز بیست‌ویکم فروردین دستگیر شده بود. اما با توجه این گزارش ساواک، به نظر می‌رسد که شهربانی قم در روز جاری طلاب بیشتری را دستگیر کرده باشد.
 ساواک استان فارس امروز در گزارشی به اداره کل سوم ساواک به فعالیت‌های آیت‌الله دستغیب پرداخت. رئیس ساواک فارس در این گزارش مدعی شد که سخنرانی‌های تند آیت‌الله دستغیب علیه دولت به منظور کسب «مقام اولی روحانیت در این شهرستان» است و حتی «مایل است او را دستگیر یا زندانی و یا تبعید نمایند تا پس از مراجعت یا آزاد شدن مقامی بس عالی بین اهالی پیدا» کند. در پایان این گزارش مفصل آمده بود که با توجه به نزدیک بودن ماه‌های محرم و صفر برای ایجاد جبهه‌ای مخالف با آیت‌الله دستغیب، ساواک فارس تصمیم دارد که «کلیه وعاظ درجه یک شیراز که مردم روی آنها حساب می‌کنند را خریداری و اوضاع را به نفع دولت و بر علیه آقای سیدعبدالحسین دستغیب و اعوان و انصار مشارالیه تغییر دهد.» ساواک فارس در گزارشی دیگر، فهرست اسامی و زندگینامه نوزده نفر از روحانیون و وعاظ معروف این استان را به مرکز ارسال نمود.

دوشنبه 26 فروردین 1342، ۲۰ ذیقعده 1382 ، 1۵ آوریل 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در تلگرافی به روحانیون کرمان، به پیام تسلیت آنان در واقعه مدرسه فیضیه پاسخ داده و تشکر کردند. روحانیون و علمای کرمان چندی پیش در تلگرافی به آیات عظام خمینی، شریعتمداری و گلپایگانی، ماجرای ضرب و شتم روحانیون مدرسه فیضیه را موجب جریحه‌دار شدن «قلوب قاطبه مسلمین خاصه عالم روحانیت» دانسته و تسلیت گفته بودند.
 آیت‌الله بهبهانی امروز دو نامه مفصل به آیات عظام حکیم و شاهرودی در عراق فرستاد. به گزارش ساواک «در این نامه‌ها گفته شده که در ایران نهایت فشار را به طبقه روحانیون وارد می‌سازند و نامبرده منتظر است که آنها مجدداً اقدامات شدیدتری به عمل آورند.» بهبهانی همچنین خبر اعزام طلاب به خدمت سربازی را نیز به این دو مرجع تقلید فرستاد.

چهارشنبه 28 فروردین 1342، 22 ذیقعده 1382، 17 آوریل 1963
آیت‌الله العظمی گلپایگانی در تلگرافی، ضمن بیان مصائب و مشکلات در جامعه، مهاجرت علما را به عتبات جایز ندانستند. آیت‌الله گلپایگانی در این نامه ضمن تشکر از ابراز همدردی علمای عراق در وقایع اخیر و نیز یادآوری واقعه مدرسه فیضیه، هجرت به عراق را «باعث اضطراب عموم» دانسته و متذکر شدند که: «هجرت علما، تا [وقتی که] مدافعه از دین و احکام شرع ممکن است، فرار از زحف و سبب استیلای دشمنان اسلام است.»
 در پی اعزام گروهی از طلاب به خدمت سربازی، آیت‌الله خمینی مخارج زندگی آنها را تقبل نمودند. ساواک در گزارش امروز خود در این باره نوشت: «طبق اطلاع واصله از قم، آقای آیت‌الله خمینی به خانواده طلاب مشمول که جمع‌آوری به حوزه نظام وظیفه تحویل شده‌اند. اظهار داشته [که] مخارج یومیه آنها را تا خاتمه سربازی خواهم داد.» بنابه گزارش دیگری از ساواک این خبر توسط یکی از طلاب مدرسه حجتیه قم به تهران نیز رسید. او اظهار داشت که آیت‌الله خمینی به طلاب مشمول خدمت وظیفه مأموریت داده که «در سربازخانه به جای خدمت به تبلیغات دینی ادامه دهند.»
 امروز در قم خبر از سخنرانی امام در روز سی فروردین در مسجد اعظم بود. طبق گزارش ساواک «قرار است در روز جمعه 30،1،42 آیت‌الله خمینی در مسجد اعظم در قم سخنرانی نماید [و] تعداد زیادی از بازاری‌ها در روز جمعه مزبور حضور داشته باشند.»
 طلاب حوزه علمیه نجف نیز امروز اعلامیه‌ای صادر کرده و به شدت به رژیم و دولت ایران حمله کردند. این اعلامیه بر شکست حتمی دشمنان دین تأکید کرده و واقعه مدرسه فیضیه را موجب «لکه‌دار» شدن «تاریخ ایران» دانسته است.
 مأمور ویژه ساواک امروز با آیت‌الله کمالوند دیدار و درباره وضعیت طلاب و اعزام آنها به خدمت سربازی مذاکره کرد. آیت‌الله کمالوند در این گفت‌وگو ضمن یادآوری برخی مقررات خدمت وظیفه و معافیت طلاب حوزه‌های علمیه از سربازی، این اقدام دولت را موجب بدگمانی روحانیون نسبت به شاه دانست. یکی از مقامات ساواک چندی بعد در ذیل گزارش این مذاکره نوشت: «تیمسار ریاست فرمودند اقدام لازم به عمل آید باین معنی که تا 15 ـ 20 روز اینها را نگیرند. اگر روحانیون ساکت شدند به کلی از سربازگیری در بین طلاب صرفنظر خواهد شد والا دو مرتبه شروع می‌شود.»

جمعه 30 فروردین 1342 ، 24 ذیقعده 1382 ، 19 آوریل 1963
 از دو روز پیش قرار بر این بود که آیت‌الله خمینی امروز به مسجد اعظم قم رفته و سخنرانی نماید. این سخنرانی انجام نشد. سازمان اطلاعات و امنیت که به دقت اقدامات مراجع تقلید قم را پی‌گیری می‌کرد، برگزاری این سخنرانی را از ساواک مرکز استعلام نمود. سرهنگ مولوی رئیس ساواک تهران در پاسخ به استعلام اداره کل سوم ساواک نوشت: «نامبرده در تاریخ 30،1،42 به مسجد اعظم نرفته و سخنرانی نیز ننموده است». سرهنگ مولوی توضیحی از علت عدم برگزاری این سخنرانی نداد.

شنبه 31 فروردین 1342، 25 ذیقعده 1382، 20 آوریل 1963
اعلامیه‌ای از سوی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی به مناسبت ضرب و جرح و دستگیری طلاب صادر شد. او با اشاره به اعلامیه‌های پیشین خود در مخالفت با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و رفراندوم انقلاب سفید نوشت: «چنانچه اولیای امور از تصویب مواد مخالف شرع مطهر اسلام منصرف نشوند، مراجع تقلید عموماً مردم مسلمان ایران و جهان را به وظایف خود آشنا خواهند ساخت.»
از سوی طلاب حوزه‌ی علمیه‌ی قم، تلگرافی به سران ملل عربی اسلامی فرستاده شد.
جبهه‌ی ملی ایران با انتشار بیانیه‌ای از وقوع حادثه‌ی مدرسه‌ی فیضیه ابراز تأسف نمود.
 سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم امروز در گزارشی به ساواک تهران از دستور آیت‌الله خمینی به طلاب مبنی بر مقابله با طرح سربازگیری خبر داد. بدیعی نوشت: «طبق اطلاع واصله خمینی به عده‌ای از طلاب دستور داده که به حجره‌های خود در مدارس رفته و در مدارس را باز کنند تا پس از آمدن مأمورین نظام وظیفه برای سربازگیری با چوب به آنها حمله‌ور شوند.» او افزود: «منظور از این اقدام به راه انداختن هو و جنجال و تظاهر به مظلومیت است.» بنابه این گزارش آیت‌الله خمینی تصمیم داشته که امروز به مدرسه حجتیه رفته و سخنرانی کند. «لکن از قرار اطلاع آقای حجت به ایشان تلفن کرده‌اند که مدرسه حجتیه را به صورت مدرسه فیضیه درنیاورید.»
 آیت‌الله خمینی علاوه بر مبارزات سیاسی خود علیه دولت و اقدامات ضددینی حکومت، وظایف مرجعیت خود را نیز به انجام می‌رساند. ایشان امروز اجازه‌نامه‌ای برای حجت‌الاسلام محمدحسن کریمی صادر کرد و وی را مجاز به اخذ وجوهات شرعیه از سوی مردم دانست.
 سازمان اطلاعات وامنیت امروز در گزارش اطلاعات داخلی خود به تأثیر اعزام طلاب به خدمت سربازی پرداخت و نوشت: «اثر این موضوع در حوزه [علمیه قم] این بوده که طلابی که خود را مشمول می‌دانند یا قم را ترک و به شهرستان‌ها رفته‌اند یا اینکه به لباس شخصی درآمده‌اند و فقط طلابی در شهر دیده می‌شوند که مسن و یا از نظر قوانین نظام وظیفه وضع آنها روشن است.» بنابه این گزارش «تاکنون 24 نفر از محصلین علوم دینی حوزه علمیه قم که مشمول خدمت وظیفه بودند جهت خدمت به مرکز اعزام» شده‌اند.
 آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی امروز اعلامیه‌ای صادر کرد و حمله مأموران حکومتی به مدرسه فیضیه را محکوم نمود. او در این اعلامیه نسبت به اعزام طلاب به سربازی نیز اعتراض کرد و آن را مقدمه محو دین دانست.
 گروهی از علما و روحانیون همدان امروز در تلگرافی به آیت‌‌الله خمینی، نسبت به واقعه مدرسه فیضیه ابراز تأسف کرده و با اشاره به اخبار پیرامون هجرت مراجع به عراق ابراز نگرانی کردند. در این تلگراف آمده است: «عطف به اعلامیه جامعه روحانیت همدان متذکر می‌گردد تا آخرین مرحله حصول نتیجه، جامعه روحانیت پشتیبانی خود و اهالی را از علما بالاخص حضرات مراجع قم اعلام و منتظر اخذ تصمیم حضرات علمای قم بوده تا در تصمیم آنان شرکت و اگر خدای ناخواسته تصمیم به هجرت گرفته شود، دستجمعی این تصمیم را اتخاذ نماییم.»

یکشنبه 1 اردیبهشت 1342، 26 ذیقعده 1382، 21 آوریل 1963
فرمان اعزام روحانیون قم به سربازی صادر شد و مأموران دولت در کوچه‌ها و خیابان‌های قم به دستگیری روحانیون پرداختند. اعلامیه‌ای از طرف آیت‌الله خمینی صادر گردید و به وسیله‌ی این اعلامیه از عموم طبقات خواسته شد که برای شهدای روحانیت، مراسم سوگواری برپا دارند.
برگزاری مراسم ترحیم برای شهدای مدرسه فیضیه که از فروردین ماه تا کنون ادامه داشته، در ایجاد فضای مبارزه و مخالفت با رژیم، نقش حساس و مؤثری را ایفا نموده است.
مدرسین بروجردی نجف، در رابطه با ضرب و جرح و آزار به طلاب مدرسه‌ی فیضیه تلگرافی ارسال کردند.
«هیئت علمیه فی مدرسه الوسطی» در رابطه با کشتار مدرسه‌ی فیضیه اعلامیه صادر کردند.
نهضت آزادی ایران با ارسال بیانیه‌ای، کشتار مدرسه‌ی فیضیه را محکوم کردند.
پیشگامی آیت‌الله خمینی در مبارزه با اقدامات دولت،‌ نگرانی ساواک را برانگیخته. طبق اسناد ساواک، امروز مأموران امنیتی این سازمان گزارشی تهیه کرده و در آن به جلوداری آیت‌الله خمینی «در مخالفت با عملیات اصلاحی» شاه پرداختند. در این گزارش آمده است که این موضوع «موجب تمرکز قدرت‌های روحانی در اطراف وی گردیده و به خاطر همین مرکزیت هم‌اکنون حوزه‌های علمی مذهبی خارج از ایران نیز نامبرده را مشخص‌ترین رکن جامعه روحانیت ایران شناخته و تلگراف تسلیت‌آمیز آیت‌الله حکیم خطاب به وی نتیجه همین شاخصیت اوست.»

سه‌شنبه 3 اردیبهشت 1342 ، 28 ذیقعده 1382 ، 23 آوریل 1963
 سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم امروز با پزشک معالج آیت‌الله خمینی دیدار و گفتگو کرد. سرگرد دکتر مهدوی پزشک هنگ ژاندارمری قم امروز به اداره ساواک مراجعه کرد و از درخواست آیت‌الله خمینی مبنی بر معالجه خبر داد. او در دیدار با سرهنگ بدیعی با اشاره به اینکه سابقاً پزشک معالج ایشان بوده است، استعلام کرد که آیا به عیادت ایشان برود یا خیر؟ بدیعی در گزارش این مذاکره به ساواک مرکز نوشت: «به ایشان جواب داده شد عیادت از خمینی مانعی ندارد و توصیه شد ضمن معالجه تجویز نمایید احتیاج زیادی به استراحت داشته و از ملاقات با اشخاص و فعالیت‌های فکری خودداری نماید.»
 ساواک تهران امروز در گزارش اطلاعات داخلی خود از تلاش علمای طراز اول در تشویق دیگر روحانیون به حمایت از آیت‌الله خمینی خبر داد. در این گزارش آمده است: «روحانیون طراز اول در صدد هستند علما و روحانیون درجه دو تهران و شهرستان‌ها را به پشتیبانی از آیت‌الله خمینی تشویق و نامه‌هایی به امضاء برسانند مبنی براینکه مخالفت آیت‌الله خمینی مورد تأیید تمام آنها می‌باشد. کما اینکه اعلامیه‌ای مبنی بر پشتیبانی روحانیون فارس [از آیت‌الله خمینی] پخش شده بود.»
 جامعه روحانیت اصفهان امروز در تلگرافی به آیات عظام گلپایگانی، خمینی و شریعتمداری «از مصائب وارده به حوزه مقدسه علمیه قم و حریم روحانیت و عالم اسلام» ابراز تأسف نمود.

چهارشنبه 4 اردیبهشت 1342، 29 ذیقعده 1382، 24 آوریل 1963
علمای حوزه‌ی علمیه‌ی نجف اشرف به منظور پشتیبانی از اقدامات مراجع حوزه‌ی علمیه‌ی قم، تلگرافی ارسال نمودند.
با نزدیک شدن به ایام عزاداری ماه‌های محرم و صفر، مقدمات برگزاری مراسمات مذهبی نیز آغاز شده بود. ساواک تهران امروز طی گزارشی به این دست اقدامات در بازار تهران پرداخت و از جمع‌آوری کلمک‌های نقدی کسبه برای برگزاری مراسم عزاداری در مسجد شاه بازار خبر داد. بنا به این گزارش «قرار است در ایام تاسوعا و عاشورا در مسجد شاه و در دیگر روزها در نقاط مختلف بازار مراسم عزاداری به عمل آید.»

پنجشنبه 5 اردیبهشت 1342، 1 ذیحجه 1382، 25 آوریل 1963
دو تن از روحانیان بندر معشور به آیات عظام قم درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه تلگرافی ارسال نمودند (سید عبدالحسین علوی و سید عبدالله لسان).
سرلشگر پاکروان امروز در نامه‌ای خطاب به «کلیه ساواک‌ها غیر از ساواک تهران و لرستان» بار دیگر بر لزوم برقراری روابط حسنه با روحانیون تأکید کرد. پیش از این در 27 فروردین ماه پاکروان سفارش کرده بود که موجبات احترام به روحانیون در شهرهای مختلف فراهم شده و آن را سیاست کلی مقامات حکومتی برشمرده بود. در نامه امروز پاکروان دستور داده شده بود که «تدریجاً روابط حسنه برقرار گردد و مشروط بر این که آنان از حدود خود خارج نشوند و در سیاست دخالت نکنند.»
 امروز کمیته‌ای به نام «اکو تشکیل جلسه داد و درباره تأثیر اعمال برخی محدودیت‌ها بر روحانیون مذاکراتی به عمل آورد. در ماده دوم صورت جلسه امروز این کمیته، اعزام طلاب به خدمت به سربازی، به عنوان «اسلحه برنده‌ای به دست روحانیون و وعاظ» دانسته شد که به وسیله آن «به تحریک احساسات متعصبین» می‌پردازند. در این صورتجلسه آمده است: «روحانیون در همه جا و در هر محفلی این اقدام دولت را یک عمل خصمانه علیه روحانیت و تضعیف اسلام جلوه می‌دهند.» در این نشست پیشنهاد داده شد با توجه به اینکه «عده کثیری از ایرانیان دارای تعصب مذهبی بوده و پیروی از عقاید روحانیون می‌نمایند [...] لااقل به وضع آنان نیز مانند مشمولین عادی طبق مقررات رسیدگی به عمل آید.»
 آیت‌الله سیدعبدالحسین دستغیب امشب در مسجد جامع شیراز به منبر رفت و مانند هفته‌های گذشته، سخنرانی تندی علیه اقدمات ضددینی دولت ایراد نمود. او در این خطابه بار دیگر بر لزوم امر به معروف و نهی از منکر تأکید کرد و با اشاره به اقدامات اخیر دولت، وضعیت جامعه را به «کشتی سوراخ گردیده»‌ای تشبیه کرد و گفت: «این اولیای امور می‌خواهند رشته دین را از هم پاره کنند و کفار را بر ما مسلط نمایند.» دستغیب ماجرای اعزام طلاب حوزه علمیه قم به سربازی را خلاف قانون دانست و ضمن انتقاد از آزادی زنان، این شعار را «عوام‌فریبی» خواند.

شنبه 7 فروردین 1342 ، 3 ذیحجه 1382 ، 27 آوریل 1963
 پیشگاهی آیت‌الله خمینی در مبارزه با اقدامات دولت، نگران مقامات امنیتی را برانگیخته بود. طبق اسناد ساواک،‌ امروز مأموران این سازمان گزارشی تهیه کرده و در آن به جلوداری آیت‌الله خمینی «در مخالفت با عملیات اصلاحی» شاه پرداختند. در این گزارش آمده است که این موضوع «موجب تمرکز قدرت‌های روحانی در اطراف وی گردیده و به خاطر همین مرکزیت هم‌اکنون حوزه‌های علمی مذهبی خارج از ایران نیز نامبرده را مشخص‌ترین رکن جامعه روحانیت ایران شناخته و تلگراف تسلیت آیت‌الله حکیم خطاب به وی نتیجه همین شاخصیت اوست.»
 «رئیس سازمان اطلاعات و امنیت استان پنجم» امروز در گزارشی به مدیریت کل اداری سوم ساواک به مرجعیت عام آیت‌الله خمینی پرداخت و بنا به «اطلاعیه واصله» به این سازمان نوشت: «کلیه علماء اعلم شیعه جهان، به نفع آقای خمینی از رهبری شیعیان کناره‌گیری و نامبرده را یگانه مرجع تقلید شیعیان دنیا معرفی نموده‌اند.»
 ساواک در گزارش اطلاعات داخلی امروز خود به اظهارات آیت‌الله بهبهانی درباره اقدامات روحانیون پرداخت به نقل از ایشان نوشت: «در نظر است از اوایل ماه محرم فعالیت شدیدی از طرف روحانیون در محافل روضه‌خوانی تهران و شهرستان‌ها علیه دولت شروع شود.» در این گزارش و باز هم به نقل از آیت‌الله بهبهانی آمده است که آیت‌الله حکیم سفرای کشورهای اسلامی را احضار و با شرح وضعیت روحانیون در ایران «از آنها خواسته که از دولت‌های متبوع خود بخواهند موضوع در سازمان ملل مطرح شود.»

یکشنبه 8 اردیبهشت 1342، 4 ذیحجه 1382، 28 آوریل 1963
جمعی از علمای ایران به آیت‌الله العظمی خویی درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه و اعمال ضد انسانی رژیم شاه نسبت به مردم و علمای قم، نامه‌ای را ارسال و اعتراض خود را بیان کردند. آنها در این نامه با اشاره به تصمیمات و مصوبات ضد دینی دولت و ابراز مخالفت روحانیون با این اقدامات، از اعمال فشار و تبلیغات منفی رسانه‌های دولتی علیه علما خبر داده و با شرح مختصری از غائله فارس نوشتند: «کشور ایران در آتش ناامنی می‌سوزد». امضاءکنندگان این نامه ماجرای روز دوم فروردین در مدرسه فیضیه قم را شرح داده و نیز با اعتراض نسبت به دستگیری و حبس «عده کثیری از اساتید و محصلین دانشگاه» از ایشان خواستند که «برای این 25 میلیون مسلمان و اکثراً شیعه چاره‌جویی» نمایند.
 اعزام طلاب به خدمت سربازی همچنان در اسناد ساواک بازتاب دارد. در یکی از اطلاعیه‌هایی که امروز به دست ساواک رسید از اصفهان خبر داده شد که «چهارده نفر دیگر از طلاب مدارس علوم دینی به حوزه نظام وظیفه اعزام شده‌اند.»

دوشنبه 9 اردیبهشت 1342 ، 5 ذیحجه 1382 ، 29 آوریل 1963
 در پی اوج‌گیری مخالفت‌های آیت‌الله خمینی با اقدامات دولت، روحانیون و ائمه جماعات با ایشان همراه شده و تلاش مضاعفی در معرفی ایشان به مردم می‌نمودند. ساواک تهران امروز در گزارشی از این تحرکات، به اعلامیه‌ای «از طرف پیش‌نمازهای تهران» اشاره کرد که برای مرجعیت ایشان «در شرف صدور است و این اعلامیه به امضاء تمام پیش‌نمازهای تهران خواهد رسید.» در ادامه این گزارش آمده است: «عده‌ای از طلاب دینی قم به شهرستان‌ها رفته‌اند و از پیش‌نمازها مشغول گرفتن امضا برای خمینی می‌باشند. بعضی از پیش‌نمازهای تهران از امضا کردن خودداری نموده‌اند.»
 این روزها در برخی محافل سخن از اعلامیه 8 صفحه‌ای و چهل ماده‌ای آیت‌الله خمینی بر سر زبان‌هاست. بنا به گزارش ساواک «در بین افراد بازاری و هیأت‌های مذهبی گفته می‌شود» که این اعلامیه که به زبان عربی است و توسط حجاج به مکه برده شده، قرار است روز عید قربان «در تهران و یا شهرستان‌ها به زبان فارسی چاپ و منتشر شود.»

سه‌شنبه 10 اردیبهشت 1342 ، 6 ذیحجه 1382 ، 30 آوریل 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در منزل شخصی خودشان میزبان گروهی از دانشجویان عضو انجمن اسلامی دانشگاه تهران بودند. ایشان در بخشی از سخنان خود به اقدامات اخیر دولت در زمینه اصلاحات ارضی و آزادی زنان پرداخته و فرمودند: «حوزه علمیه هرگز مخالف اصلاحات ارضی نبوده، آیا دولت به ما پیشنهاد کرد و از ما نظر خواست؟ ما می‌دانیم این موضوع برای سرگرمی کشاورزان فراهم شده است. موضوع حق شرکت دادن زنان در انتخابات مانعی ندارد ولی انتخاب شدن آنها فحشا به بار می‌آورد. موضوع حق رأی دادن زنان و غیره در درجه آخر اهمیت قرار دارد. ما می‌خواهیم مشروطیت را حفظ کنیم. اکنون که در ایران حق آزادی از ما سلب شده به فکر زنها افتاده‌اند.»

چهارشنبه 11 اردیبهشت 1342 ، 7 ذیحجه 1382 ، 1 مه 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در پاسخ به تلگراف تسلیت اصناف همدان نسبت به اتخاذ تصمیمات ضد دینی دولت هشدار داده و نوشتند: «به طوری که از قرائن ظاهر می‌شود دستگاه جبار در صدد تصرف احکام ضروریه اسلام است بلکه شاید خدای نخواسته بخواهد قدمهای بلندتری بردارد. کراراً در نطق‌های بلندشان تصریح به تساوی حقوق زن و مرد در تمام شئون سیاسی و اجتماعی کرده‌اند که لازمه‌اش تغییر احکام قرآن مجید است و چون با عکس‌العملی که از طرف مسلمین مواجه شدند مزورانه انکار نمودند و عذر بدتر از گناه خواسته‌اند [...] دخترها را به سپاه دانش دعوت و تشویق می‌کنند و چون با نفرت عمومی مواجه می‌شوند به انکار برمی‌خیزند.» آیت‌الله خمینی در پایان این نامه شدید‌اللحن نوشتند: «من به شما ملت مسلمان کراراً اعلام خطر کرده و می‌کنم که روحانیت و اسلام در معرض خطر است. سکوت در مقابل دستگاه فاسد جبار برای ملت مسلمان ننگ است. با منطق قوی اسلامی مفاسد را بیان کنید. قانون‌شکنیها را برملا کنید. اعتراض کنید، اعلامیه نشر کنید. صدای خود را به ملل اسلامی برسانید. عالَم را از اعمال غیرانسانی اینان آگاه کنید.»

پنج شنبه 12 اردیبهشت 1342، 8 ذیحجه 1382، 2 مه 1963
به مناسبت فرا رسیدن اربعین شهدای مدرسه‌ی فیضیه و مدرسه‌ی طالبیه تبریز، اعلامیه‌ای از سوی آیت‌الله خمینی و مراجع صادر شد و خطبا و وعاظ، بی پرده، شاه و دستیاران او را مورد حمله قرار دادند. در این اعلامیه ‌آمده است: «دو اشکال بزرگ آن است که به هر دستگاهی رجوع می‌شود می‌گویند اینها که شده است به امر اعلیحضرت است و چاره‌ای نیست. از نخست‌وزیر تا رئیس شهربانی و فرماندار قم همه می‌گویند امر مبارک است. می‌گویند جنایت مدرسه فیضیه به دستور ایشان است،‌ به دستور اعلیحضرت مریض‌ها را از مریضخانه بیرون کردند. دستور ایشان است که اگر در جواب حضرت آیت‌الله حکیم کاری انجام دهید، کماندوها و زن‌های هرجایی را به منازل شماها بریزیم و شماها را بکشیم و خانه‌هاتان را غارت کنیم. دستور اعلیحضرت است که بدون مجوز قانونی طلاب را بگیریم و به لباس سربازی درآوریم. [...] اگر اینها صحیح است باید فاتحه اسلام و ایران را خواند و اگر صحیح نیست و اینها به دروغ جرم‌ها و قانون‌شکنیها و اعمال غیرانسانی را به شاه نسبت می‌دهند، پس چرا ایشان از خود دفاع نمی‌کنند تا تکلیف مردم با دولت روشن شود؟» آیت‌الله خمینی در این اعلامیه نسبت به طرح جدید وزارت دادگستری و «الغای اسلام و رجولیت از شرایط قضات» هشدار داده و این تصمیم دولت را مخالف با احکام مسلمه اسلام دانستند.
حاج شیخ علی‌اصغر صالحی کرمانی از اساتید حوزه‌ی علمیه به تلگرام اصناف کرمان درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه‌ی قم پاسخ دادند و نسبت به این رفتار وحشیانه‌ی دولت، ابراز تأسف نمودند.
حوزه‌ی علمیه‌ی خراسان به مناسبت چهلمین روز فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه، اعلامیه‌ای را صادر و اعلام همدردی نمودند.
جامعه‌ی روحانیت همدان تلگرامی را به آیت‌الله العظمی گلپایگانی درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه‌ی قم و نیز پیشنهاد هجرت علما به نجف اشرف ارسال نمودند.
 آیت‌الله خمینی امروز سخنرانی شدیداللحنی نیز ایراد فرمودند. ایشان در مسجد اعظم قم و در حضور طلاب، روحانیون و گروهی از اهالی قم با اعتراض به سران هیأت حاکمه، اقدامات آنها را بدتر از مغول دانستند و با شرح اینکه قوم مغول «جمعیتی بودند کفار» به ادعاهای محمدرضا پهلوی در «اظهار کشف و کرامت» پرداخته و اقدامات ضددینی دولت اعم از حمله به مراکز علمی را مایه روسفیدی قوم مغول دانستند. در این سخنرانی، آیت‌الله خمینی به تصمیم دیرینه حکومت پهلوی در مبارزه با حوزه علمیه قم پرداختند و با اشاره به مبارزات روحانیون قم علیه برخی اقدامات دولت، این حوزه را «موی دماغ» حکومت برشمردند. در بخشی از این خطابه، دولت اسدالله علم به شدت مورد حمله قرار گرفت و دولتی «بی‌سواد و بی‌حیثیت» خوانده شد که «از اول، اسلام را هدف قرار داد.»
 پس از اسدالله علم، این شاه بود که هدف انتقادات تند آیت‌الله خمینی قرار گرفت. ایشان در بخشی از سخنرانی خود با اشاره به حمله کماندوهای رژیم به مدرسه فیضیه فرمودند: «پیش هر که می‌روی گردن دیگری می‌اندازد، به هر که اعتراض می‌کنی به دیگری نسبت می‌دهد. دستگاه شهربانی می‌گوید که سازمان امنیت؛ سازمان امنیت می‌گوید شهربانی؛ دوتایشان می‌گویند امر اعلیحضرت؛ راست می‌گویند که امر اعلیحضرت است؟ اعلیحضرت با دیانت اسلام مخالف است؟ واقعاً با قرآن مخالف است اعلیحضرت به حسب قول اینها؟ اگر مخالف است پس آن حرف‌ها چه هست دیگر؟ آنهمه کشف و کرامت کجاست؟ اگر مخالف نیستند پس چرا جلوگیری نمی‌کنند از این وحشی‌گری‌ها؟ [...] تبرئه کند خودش را [...] این وضع‌ ماست با این اعلیحضرت اگر اینها راست می‌گویند. اگر دروغ می‌گویند، پس ایشان [شاه] بگویند دروغ است. ایشان بفرمایند اعلام کنند که حکومت قم [فرماندار قم] دروغ گفته است تا من پدر حکومت قم را درآورم، بگویند رئیس شهربانی دروغ گفته تا من زیر چکمه اهل علم پدرش را درآورم [...] ما نمی‌خواستیم این‌طور مفتضح بشوی. ما نمی‌خواستیم ملت از تو رویگردان بشوند...» ایشان در این خطابه اعلام کرد که پس از منبر، به مدرسه فیضیه خواهد رفت تا «فاتحه‌ای» بخوانند.
 آیت‌الله خمینی امروز دو تلگراف جداگانه نیز به رشت و تبریز فرستادند. ایشان در تلگراف به حجت‌الاسلام سیدحسن بحرالعلوم از تصمیم خود مبنی بر هرگونه اقدام علیه حکومت خبر داده و نوشتند: «عازم هستم تا آنجا که ممکن است اقدام کنم و از هرچه پیشامد کند هراسی نکنم تا بلکه تکلیف شرعی خود را ادا کرده باشم.» آیت‌الله خمینی در تلگراف به علما و روحانیون بستان‌آباد تبریز نوشتند:‌ «لازم است آقایان به وسیله اعلامیه و نشریه پشتیبانی خودشان را از مطالبی که ما داریم اعلام فرمایند تا بلکه بتوانیم دولت را وادار کنیم به قبول مطالب شرعی خود.»
 آیت‌الله سیدعبدالحسین دستغیب امروز نیز در مسجد جامع شیراز به منبر رفت و در سخنانی اعتراض‌آمیز، از دولت و اقدامات او علیه روحانیت انتقاد کرد. دستغیب در این سخنرانی مسلمین را دعوت به امر به معروف و نهی از منکر کرد و با اعتراض به قانون آزادی زنان و نیز حمله به مدرسه فیضیه گفت: «امروز روحانیون، درست مثل امام حسین (ع) جهت دفاع از دین در سنگر جنگ می‌باشند.»
 آیت‌الله سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی نیز در اعلامیه‌ای به مناسبت چهلمین روز واقعه مدرسه فیضیه به انتقاد از عملکرد دولت پرداخته و نوشتند: «اولیای امور باید بدانند که این جرم از آنها غیرقابل عفو است.»
 آیت‌الله سیدابوالقاسم خوئی امروز به نامه «جمعی از علمای ایران» پاسخ دادند. در نامه آیت‌الله خویی پس از ابراز تأسف از وقایع اخیر در ایران و شرایط فعلی روحانیون آمده است: «این جنایات و اعمال وحشیانه در صورتی که بطور مستقیم از یک قدرت خارجی نسبت به ملت مسلمان سرمی‌زد این اندازه جای تأسف نبود. [...] حادثه اسف‌انگیز قم و تبریز قلوب مسلمانان جهان را جریحه‌دار ساخت. دولت ایران بدینوسیله صفحه دیگری بر کتاب جنایات خود اضافه کرد [...] عده بسیاری در تاریخ ملاحظه می‌شوند که درخت مقدس اسلام را با خون خود آبیاری نموده و اصل آن نیازمند به آبیاری جدیدی است. من نیز خون خود را در این راه اهدا می‌کنم.»

جمعه 13 اردیبهشت 1342، 9 ذیحجه 1382، 3 مه 1963
جامعه‌ی روحانیت اصفهان در نامه‌ای به مراجع تقلید در قم فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه را تسلیت گفتند.
آیت‌الله شریعتمداری به مناسبت چهلمین روز واقعه مدرسه فیضیه اعلامیه‌ای صادر کرد و با یادآوری آنچه که در روز دوم فروردین در آن مدرسه رخ داده بود، به انتقاد از دولت پرداخت. در این اعلامیه، اعزام طلاب به خدمت سربازی نیز غیرقانونی خوانده شده و نسبت به آن اعتراض شده است. شریعتمداری در این اعلامیه، جنبه عمومی ماجرای مدرسه فیضیه را که همان توهین به روحانیت بود، بالاتر و مهم‌تر از جنبه خصوصی آن دانست و مطبوعات را به خاطر وارونه جلوه دادن واقعه مدرسه فیضیه مورد انتقاد قرار داد و نوشت: «مردم باهوشتر از آن هستند که اینگونه اکاذیب تأثیری در آنها داشته باشد.»

شنبه 14 اردیبهشت 1342 ، 10 ذیحجه 1382 ، 4 مه 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در پیامی به آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی و دیگر علما و روحانیون حوزه علمیه نجف، از زیرپا گذاشته شدن احکام اسلام در ایران خبر داد و دولت را عامل از بین بردن اساس مذهب دانست. در این پیام آمده است: «آنچه تاکنون با صراحت در نطق‌های خود اظهار کرده‌اند تساوی حقوق زن و مرد است در همه جهات که چندین حکم ضروری اسلام پایمال می‌شود. اخیراً در طرحی که وزیر دادگستری تهیه کرده قید رجولیت و اسلام را از قضات لغو کرده و چیزهای وحشتناکی در زیر پرده است که اگر غفلت شود اساس مذهب در خطر است.» ایشان مقابله با این اقدامات را «تکلیف همه طبقات» دانسته و افزودند: «اینجانب با تمام مشکلات و تهدیدها و تضییقات و اهانتها، عازم هستم به خواست خداوند متعال ازپا ننشینم تا حصول مقصد نهایی و جلوگیری از تجاوز به حدود شرع مطاع یا تحصیل عذر در درگاه قادر متعال و رجای وائق دارم که توفیق حاصل خواهد شد.»

یک شنبه 15 اردیبهشت 1342، 11 ذیحجه 1382، 5 مه 1963
آیت‌الله خویی که در عراق حضور داشتند به نامه‌ی علما، مربوط به قضایای مدرسه‌ی فیضیه‌ی قم و تبریز پاسخ دادند.
 با نزدیک شدن به ایام عزاداری ماه محرم، زمزمه‌هایی از گسترش فعالیت‌های تبلیغی روحانیون علیه دولت به گوش می‌رسد. بنا به گزارش ساواک تهران «شایع شده که روحانیون و علما تصمیم گرفته‌اند و با استفاده از ایام محرم که روحیه مسلمانان حساس است عکس‌العمل‌هایی علیه دولت به وجود آورند.» در این گزارش با اشاره به آنچه که شایع شده آمده است: «روحانیون با مکاتباتی با روحانیون نجف تصمیم گرفته‌اند که در منابر روضه‌خوانی حداکثر استفاده را نموده و تا آنجا که ممکن است جریان قم را توضیح دهند.»
 مخالفت‌های آیت‌الله خمینی با سیاست‌های هیأت حاکمه، بازاریان را به حمایت از ایشان ترغیب نموده است. طبق یکی از گزارشات ساواک میزان وجوه شرعی که پیش از این به آیت‌الله خوانساری می‌رسیده کاهش یافته و در مقابل وجوه ارسال شده برای آیت‌الله خمینی افزایش چشمگیری یافته است. بنا به این گزارش «آیت‌الله خمینی در ماه گذشته چهارصد هزار تومان پرداخت [به طلاب] داشته ولی در ماه‌های قبل حتی سی هزار تومان نیز پرداخت نداشته است.»
 سازمان اطلاعات و امنیت در چند گزارش جداگانه به انتشار اعلامیه اخیر آیت‌الله خمینی در تهران و قم پرداخت. بنا به اخبار رسیده به این سازمان، اعلامیه ایشان به مناسبت چهلم واقعه فیضیه امروز بر روی درب رستوران دانشکده کشاورزی کرج الصاق گردید. همچنین اعلامیه مزبور به همراه عکس ایشان در قم دست به دست می‌شد. ساواک تهران در یکی از این گزارشات از دو بازاری به نام حاج محمد و حاج اصغر کتابچی نام برد که «به نفع آیت‌الله خمینی فعالیت دارند و جزء کسانی هستند که تعداد زیادی از اعلامیه روحانیون ابتدا به حجره‌های آنها می‌آید و پس از آنجا برای توزیع اخذ می‌گردد.»
 در بین روحانیون گفته می‌شد که قرار است نماینده‌ای از جانب علمای قم به مصر رفته و در رایزنی با مقامات مذهبی این کشور وقایع اخیر ایران را تشریح نمایند. سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم در گزارشی به ریاست ساواک تهران نوشت: «در مورد اینکه علما تصمیم گرفته‌اند یک نفر را به عنوان نماینده به مصر اعزام نمایند، موضوع عاری از حقیقت است لکن شخصی به نام آل طه واعظ قمی که از طرفداران خمینی است به عراق رفته و در مجلس ختمی که در عراق جهت شهدای واقعه مدرسه فیضیه ترتیب داده شد شرکت و بر علیه دولت ایران سخنرانی نموده است.»

دوشنبه 16 اردیبهشت 1342 ، 12 ذیحجه 1382 ، 6 مه 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در پیامی به روحانیون همدان به تلگراف چند روز پیش آنها در تسلیت واقعه فیضیه پاسخ داده و قدردانی کردند. ایشان ضمن تأکید بر ضرورت «مراقبت شدید» و «کوشش در دفاع از حریم قرآن کریم و اسلام» نوشتند: «شواهدی در دست است که دستگاه جبار به حکم الزام و خباثت ذاتی، در صدد هدم اساس است. آیت‌آلله خمینی در این پیام با اشاره به واقعه فیضیه، «تساوی حقوق زن و مرد از هر جهت، الغای اسلام و رجولیت از منتخَب و منتخِب و الغای اسلام و رجولیت از شرایط قضات» این‌گونه اقدامات دولت را نشانه‌ای از «توطئه بر ضد اسلام» دانستند و افزودند: «اینها و امثال اینهاست که اینجانب را به وحشت انداخته و برای من جای شبهه نیست که سکوت در مقابل دستگاه جبار علاوه بر هدم اسلام و مذهب تشیع؛ نابودی با ننگ است.» در سطور انتهایی این پیام آمده است: «با سکوت ما نسل‌های آتیه الی الابد در معرض ضلالت و کفر هستند و مسئول آن ما هستیم خطر اسرائیل و عمال ننگین آن، اسلام و ایران را تهدید به زوال می‌کند. من برای چند روز زندگی با عار و ننگ ارزشی قائل نیستم.»

سه‌شنبه 17 اردیبهشت 1342 ، 13 ذیحجه 1382 ، 7 مه 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در پیامی به روحانیون و علمای کرمان، از اقدامات آنها «در اعلای کلمه حق و ابطال باطل» قدردانی نموده و با یادآوری «سوءنیت» هیأت حاکمه «نسبت به احکام مقدسه اسلام» به آنها تذکر دادند «که با جزئی غفلت و اهمال، اسلام و مملکت اسلامی از دست خواهد رفت». ایشان در این پیام نیز با اشاره به طرح اخیر وزیر دادگستری در الغای «قید رجولیت و اسلام از شرایط قضات» و حمایت مالی دولت از شرکت‌کنندگان در کنفرانس بهاییان در لندن، نوشتند: «اینجانب مصمم هستم که با تمام قوا از عمال خلاف اسلامی دستگاه جبار جلوگیری کنم و به خواست خدای متعال پیروزی نهایی با ماست».
 امروز گزارشی به دست مقامات ساواک رسید که در آن تشکیلات روحانیون به تفصیل شرح داده شده بود. در این گزارش درجات علمی روحانیون، نحوه تحصیل، ارتباطات و اعتقادات آنها مورد بحث قرار گرفته بود. این گزارش برای ساواک به قدری قابل توجه بود که قائم‌مقام این سازمان دستور داد که «برای دفتر ویژه اطلاعات» و ریاست ساواک نیز ارسال شود.

چهار‌شنبه 18 اردیبهشت 1342 ، 14 ذیحجه 1382 ، 8 مه 1963
 امروز گزارشی به دست سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم رسید که حاکی از همکاری و تبانی رئیس شهربانی یزد با آیت‌الله صدوقی بود. در این گزارش نوشته شده بود: «اغلب دستورهایی که مربوط به اوضاع اخیر و روحانیون و سیاست است که به شهربانی یزد داده می‌شود بلافاصله به شیخ محمد صدوقی اطلاع داده و از اقدامات آگاه می‌نمایند. در اقدام اخیر نظام وظیفه طلاب به محض رسیدن دستورات مربوط در شهرستان یزد و مطلع شدن، رئیس شهربانی شهرستان یزد با شیخ محمد صدوقی تماس گرفته و می‌گویند چنین دستوری به ما رسیده است شما به طلاب دستور دهید در خیابان‌ها نیایند و مطمئن باشید در خیابان از ناحیه شهربانی اقدامی نمی‌شود.»
 رئیس ساواک قم امروز طی گزارشی به ریاست ساواک تهران، صورت وجوهاتیکه که اخیراً از طرف بازاریان و مالکین به آیات عظام خمینی و شریعتمداری رسیده است را مخابره نمود. در این گزارش نام تعدادی از اعضاء جبهه ملی که از تجار و بازاریان تهران بوده و در قم در منزل آیت‌الله خمینی با ایشان ملاقات کرده بودند نیز ارائه شده بود. این افراد بنا به این گزارش عبارت بودند از: رحیمی، محمدی، شریفی، حسینیان، قائمی، شهابی و رمضانی.

پنجشنبه 19 اردیبهشت 1342 ، 15 ذیحجه 1382 ، 9 مه 1963
 عصر امروز قرار بود مجلس یادبودی به مناسبت چهلم واقعه مدرسه فیضیه در تهران برگزار شود. محل مراسم مسجد قاجاریه در خیابان ری بود. گروه کثیری از مردم ـ بنا به گزارش ساواک نزدیک به 3 هزار نفر ـ به تدریج در جلوی این مسجد گردهم آمدند. با ممانعتی که پلیس از اجتماع مردم در این مسجد به عمل آورد، به ناچار این مراسم در مسجد حاج ابوالفتح در میدان شاه برگزار شد. گروه‌های مختلف مردم با اطلاع از این خبر، دسته دسته به سمت میدان شاه رفته و پیش از سر رسیدن پلیس، عده زیادی از آنها در مسجد به هم پیوستند. گروهی از علمای تهران نیز در این مراسم حضور داشتند. واعظ «قدری درباره حوادث قم صحبت کرد» و گفت: «من امشب که می‌خواستم بالای منبر بیایم غسل کردم و به پلیس‌ها هم گفته‌ام از کشتن باک ندارم». به گزارش ساواک این مراسم ساعت 30،21 خاتمه یافت و افراد داخل مسجد به هنگام خارج شدن با سر دادن شعارهایی در حمایت از آیت‌الله خمینی، تا خیابان خراسان تظاهرات کردند. مأمورین انتظامی دستور به تفرقه جمعیت می‌دادند اما مردم «مجدداً به محل دیگر رفته و اجتماع می‌نمودند تا اینکه پلیس با ماشین به حرکت درآمد و تا ساعت 30،22 آنها را متفرق نمود.»

جمعه 20 اردیبهشت 1342 ، 16 ذیحجه 1382 ، 10 مه 1963
 آیت‌الله خمینی امروز در نامه‌ای به سیدکاظم شاهنگیان، «اعمال ضداسلامی دولت حاضر» را خطرناک دانسته و با یادآوری حمایت‌های مالی دولت از بهائیان «برای شرکت در محفلی که به ضد اسلام تشکیل می‌شود» خاطرنشان کردند: «خدا می‌داند این مجلس ملعون چه مفاسدی برای اسلام و مذهب دارد.» ایشان در خاتمه این نامه از مخاطب خویش خواستند که مردم را آگاه نموده و نوشتند: «به علمای اعلام تذکر دهید برای این امور فکری کنند.»

شنبه 21 اردیبهشت 1342، 17 ذیحجه 1382، 11 مه 1963
به مناسبت نزدیک شدن ماه محرم، آیت‌الله خمینی اعلامیه‌ای منتشر و خطبا و وعاظ را ارشاد نمودند که حتماً به این موارد در خطبه‌های خود توجه نمایند:
1- مصیبت‌های وارده بر اسلام و مراکز فقه و دیانت و انصار شریعت را یادآور شوند؛
2- خطر اسرائیل و عمال آن را به مردم تذکر دهند؛
3- خطر امروز بر اسلام کمتر از خطر بنی‌امیه نیست.
مراسمی در مسجد ارک تهران از سوی آیت‌الله حکیم به مناسبت فاجعه‌ی فیضیه‌ی قم برگزار گردید.

 یک شنبه 22 اردیبهشت 1342، 18 ذیحجه 1382، 12 مه 1963
آیت‌الله سید محمود شاهرودی که در عراق حضور داشتند، طی تلگرافی برای حضرات آیات خمینی، گلپایگانی، خوانساری و شریعتمداری از مبارزه‌ی روحانیت ایران علیه رژیم، اعلام پشتیبانی کرد.
جامعه‌ی روحانیت اردکان به امام خمینی، درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه نامه‌ای را ارسال و نگرانی خودشان را ابراز نمودند.
امروز مصادف با عید غدیر بود. گروه‌های مختلفی از اهالی تهران، قم و کاشان به منزل مراجع تقلید قم آمده و این عید را تبریک گفتند. به گزارش شهربانی قم «در منازل آیات جز خواندن مدح حضرت امیر علیه‌السلام هیچ‌گونه اظهارات دیگری نبوده است.»

 دوشنبه 23 اردیبهشت 1342، 19 ذیحجه 1382، 13 مه 1963
حاج سید ابراهیم طباطبایی، نماینده‌ی حضرت آیت‌الله العظمی حکیم، درباره‌ی لغو برگزاری مجلس بزرگداشت شهدای مدرسه‌ی فیضیه، اجازه ندادن دستگاه حاکمه‌ی ضاله را در این امر مرتبط دانستند.
سازمان اطلاعات و امنیت در گزارشی که امروز تهیه کرد به نقل از «محافل روحانی» به تقویت موقعیت آیت‌الله خمینی در مقایسه با دیگر مراجع تقلید پرداخت و از گرایش «عموم علمای طراز اول کشور» به ایشان خبر داد. در این گزارش آمده است: «محافل مزبور می‌گویند چون آیت‌الله خمینی جوان و با قدرت و با شهامت است تصمیم دارد قدرت روحانیت را به درجه‌ای برساند که هیچ سیاستی قادر به تضعیف آن نباشد.»
 تعدادی از اعلامیه‌هایی که آیت‌الله خمینی به مناسبت چهلم واقعه فیضیه صادر کرده بودند، امروز از سطح شهر کاشان جمع‌آوری شد. این اعلامیه‌ها در چند منطقه بر دیوارها نصب شده بود.
 طلاب اعزام شده به سربازی در پادگان‌ها دست به اقدامات تبلیغاتی و سخنرانی‌های مذهبی می‌زنند. بنا به گزارش امروز ساواک، چند تن از این روحانیون در تعطیلات عید غدیر به دیدار آیت‌الله خمینی رفته و گروهی دیگر نیز در ملاقات با آقای فلسفی «گفته‌اند ما در سربازخانه مشغول وعظ و تبلیغ هستیم زیرا قاضی عسگر آنجا فردی عامی بی‌سواد است و کمتر برای سربازها سخنرانی می‌نماید و سربازها در حال حاضر تحت‌تأثیر سخنرانی ما می‌باشند.»

 شنبه 28 اردیبهشت 1342، 24 ذیحجه 1382، 18 مه 1963
اعلامیه‌ی آیت‌الله خمینی خطاب به وعاظ و گویندگان و هیئت‌های مذهبی در مورد وظایف آنها در قبال تبلیغات رژیم و استفاده از ماه محرم برای پیشبرد اهداف نهضت، انتشار یافت. نهضت آزادی ایران با صدور اعلامیه‌ای، با نهضت اسلامی همسویی نشان داد.
طلاب حوزه‌ی علمیه‌ی نجف اشرف خطاب به ملت ایران درباره‌ی فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه بیانیه‌ای صادر کرده و ابراز تأسف نمودند.
طلاب مدرسه‌ی آخوند خراسانی درباره‌ی فاجعه‌ی غم‌انگیز مدرسه‌ی فیضیه، اعلامیه‌ای صادر نمودند.
جامعه‌ی روحانیت کاشان درباره‌ی پشتیبانی از آیات و مراجع معظم قم اعلامیه‌ای را صادر نمودند.
در حالی که طلاب و روحانیون به رایزنی‌های گسترده برای تبلیغات علیه رژیم در ماه محرم مشغول بودند و سازمان اطلاعات و امنیت برای جلوگیری از این اقدامات به تکاپو افتاده بود، آیت‌الله خمینی امروز پیامی خطاب به وعاظ سراسر کشور صادر کرد و ضمن توصیه‌هایی به آنها، ‌راهکارهایی برای افشای اقدامات ضددینی دولت ارائه دادند. در این پیام، التزامی که دستگاه‌های امنیتی اخیراً از وعاظ گرفته بودند تا مبادا در ایام محرم علیه رژیم سخنرانی کنند، محکوم خوانده شده و خطاب به وعاظ آمده است: «از سید مظلومان فداکاری در راه احیای شریعت را فراگیرند و از توهم چند روز حبس و زجر نترسد [...] آقایان بدانند که خطر امروز بر اسلام کمتر از خطر بنی‌امیه نیست [...] خطر اسرائیل و عمال آن را به مردم تذکر دهید. در نوحه‌های سینه‌زنی از مصیبت‌‌های وارده بر اسلام و مراکز فقه و دیانت و انصار شریعت یادآور شوید [...] از تساوی حقوق اظهار تنفر کنید و از دخالت زنها در اجتماعی که مستلزم فساد بیشمار است ابراز انزجار کنید.» آیت‌الله خمینی در این پیام «سکوت» را «تأیید دستگاه جبار و کمک به دشمنان اسلام» دانست و از وعاظ خواست: «از اخافه و ارعاب سازمان‌ها و دستگاه شهربانی هراسی به خود راه ندهید.»
 سرلشگر پاکروان رئیس کل ساواک امروز در تلگرافی به ساواک قم دستور داد که مبلغین مذهبی تحت کنترل قرار گیرند. در این تلگراف آمده است: «نظر به اینکه از طرف خمینی به تمام طلاب و وعاظی که برای محرم از قم به شهرستان‌ها حرکت می‌نمایند دستور شدید برای تبلیغ و تحریک داده شده است لازم است که در شهرها و قراء مراقبت کامل بشود و عنداللزوم عناصر محرک را که شناخته شده‌اند دستگیر نمایند. از پخش هرگونه اعلامیه و عکس خمینی جداً‌ جلوگیری شود ضمناً باید مراقبت نمود که اگر علاوه بر این اشخاص کسان دیگری دست در کار تحریک شوند از اقدامات آنها ممانعت به عمل آورد و در صورت لزوم دستگیر شوند.» در پایان این تلگراف دستور داده شد که «نتیجه اقدامات معموله را هر روز گزارش» دهند. پاکروان در این متن به اطلاع بدیعی رساند که «فرستاده خمینی در منزل آیت‌الله محمد غروی در کاشان وارد خواهد شد.»
 رئیس پلیس تهران امروز در بخشنامه‌ای به کلانتری‌های تابعه دستوراتی پیرامون کسب اطلاعات و آمار از تکایا، مساجد، هیئت‌ها وعاظ و مجالس عزاداری در تهران صادر کرد. این دستور هشت ماده‌ای در حالی صادر شد که از طرفی مجالس عزاداری خود را آماده برگزاری مراسم ماه محرم می‌کردند و از سوی دیگر روحانیون برای تبلیغات علیه رژیم مهیا می‌شدند. سرهنگ عبدالله وثیق در این بخشنامه علاوه بر درخواست فهرست تکایا و مساجد و منازلی که مجالس روضه‌خوانی در آنها برگزار خواهد شد، به رؤسای کلانتری‌ها دستور داد که از وعاظ تعهد گیرند که بر منبر جز مطالب مذهبی سخنی نگویند. بنا به این دستورات دسته‌های عزاداری حق ورود به بازار را نداشته و «قمه‌زدن، حمل نعش و شبیه‌سازی» نیز «اکیداً ممنوع» اعلام شد.
 سازمان اطلاعات و امنیت در گزارش اطلاعات داخلی امروز خود به اقدامات احتمالی روحانیون در ایام محرم پرداخت و نوشت: «چون ماه مبارک محرم و ایام سوگواری در پیش است از هم‌اکنون روحانیون در صدد برآمده‌اند به وسیله دستجات وعاظ به شهرستان‌ها مقاصد زیر را بوسیله وعظ و خطابه بهره‌برداری نمایند:
1ـ حمایت از مالکین و عدم تقسیم اراضی
2ـ توجیه آیت‌الله خمینی به مرجع تقلید
3ـ گسیل داشتن سهم امام و خمس مسلمانان به حوزه علمیه قم
4ـ توزیع عکس آیت‌الله خمینی بین روستاها و چند موضوع دیگر
لذا برای اجرای این برنامه قرار است طلاب تهران و قم به منازل روحانیون زیر رفته و ضمن اخذ دستور به شهرستان‌ها بروند:
1ـ مشهد، حاج آقا حسن قمی 2ـ رشت، آیت‌الله ضیاء بری 3ـ کرمان،‌ آیت‌الله صالحی 4ـ بروجرد، آیت‌الله حاج شیخ علی محمد بروجردی 5ـ همدان، آیت‌الله آخوند ملاعلی [معصومی همدانی]»

منابع:
روزشمار 15 خرداد، بهار ۱۳۴۲، یحیی آریا بخشایش، در دست چاپ، سوره مهر
قیام پانزدهم خرداد به روایت اسناد، جلد 1 – زمینه ها، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1378
خاطرات پانزده خرداد؛ قم(دفتر اول)، ویراست دوم، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، 1388
روزشمار انقلاب اسلامی در قم، مقداد توانانیا - حسین آقاجانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387
بانک اطلاعات تاریخ انقلاب اسلامی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی
روزنامه های کیهان و اطلاعات

 
تعداد بازدید: 4147

آرشیو مقالات