نقش محرم در پیروزی انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی پدیده ای بی نظیر میان انقلابهای بزرگ دنیا به شمار می آید. عظمت آن و شكوه حضور یكپارچه مردم برای پی ریزی نظامی الهی، پیش بینی تمامی استراتژیست ها و گزارشگران جهانی و منطقه ای را بر هم زد و آنان را مجبور به كرنش در مقابل انقلاب نمود. قطعا یكی از ویژگی های اصلی انقلاب، رنگ و بوی عاشورایی آن بود كه در به هم زدن معادلات به نفع نیروهای انقلابی تاثیری بسزا داشت.
ملت ایران در تمامی تحركات سیاسی فرهنگی خود به نحوی تحت تاثیر پیام عاشورا است و این طبیعی ترین بستر تحولات انقلابی در ایران اسلامی به شمار می آید. نگاهی به تحولات ایران در دوره رضاخان و محمدرضا پهلوی كه هر دو به ستیز با اسلام و اقامه شعائر دینی در ایران برخاسته بودند و سرنوشت آن پدر و پسر از یك طرف و پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری یك زعیم دینی از سوی دیگر تاثیر مذهب و مولفه های دینی را در تحولات سیاسی اجتماعی ایران آشكار می سازد.
در آغاز نهضت اسلامی ، امام خمینی به عنوان یك رهبر دینی با آگاهی از ظرفیتها و قابلیتهای تشكلهای دینی كه توسط خود مردم اداره می شد بر بحث سازماندهی هیات های مذهبی ، استفاده بجا و مناسب از فرصتهای وعظ و سخنرانی و آگاه سازی مردم از طریق منابر در مناسبتهای مذهبی توجه ویژه ای مبذول داشتند. عزیمت روسای هیئات مذهبی به قم و ملاقات با امام خمینی در آستانه رفراندوم فرمایشی ششم بهمن 1341، تحولات بی نظیری را در نحوه و مضمون سخنرانیها و مداحیها در هیئات مذهبی ایجاد كرد. تكیه بر قیام و انقلاب بر ضد ظالمین ، مضمون اصلی اشعار مذهبی آن دوره شد و انقلابیون با تكیه بر حماسه عاشورای حسینی موفق به جذب جوانان و آحاد مردم در نهضت امام خمینی شدند. چند ماه قبل از محرم (1383 خرداد 42)طرح انقلاب سفید در رفراندومی نمایشی به تصویب رسید. نوروز سال 1342امام خمینی عزای عمومی اعلام كرد. در 2 فروردین 1342عوامل رژیم با هجومی وحشیانه به مدرسه فیضیه در قم و مدرسه طالبیه در تبریز تعدادی از طلاب را مورد ضرب و جرح قرار داده ، مدارس دینی را به ویرانه تبدیل كردند.
پس از فاجعه فیضیه طرح سربازگیری از طلاب نیز به شدت اجرا شد. حوزه علمیه قم پس از فاجعه فیضیه به مدت چهل روز تعطیل شد و پس از اربعین شهدای فیضیه و با مراجعه تدریجی طلاب كار خود را آغاز كرد. امام خمینی ره طی سخنانی به مناسبت شروع دروس حوزوی ، شاه ، عوامل رژیم پهلوی ، اسرائیل و آمریكا را مورد حمله قرار داد و از علما و مردم خواست كه در مقابل مظالم رژیم پهلوی ساكت ننشینند.
امام خمینی سپس در نامه ای به علمای تهران اعلام كردند: «حضرات آقایان توجه دارند اصل اسلام در معرض خطر است ، قرآن و مذهب در مخاطره است. با این حال تقیه حرام است و اظهار حقایق ، واجب. «ولو بلغ ما بلغ» رژیم پهلوی نیز گستاخانه در مطبوعات و رادیو به مراجع و علما توهین می كرد. در چنین شرایطی محرم 1383 فرا رسید. امام خمینی پیش از آغاز محرم از وعاظ خواست سیاستهای ضد اسلامی شاه و همدستی آن را با اسرائیل مورد انتقاد قرار دهند. ایشان همچنان مقرر كردند كه تا روز هفتم محرم مجالس وعظ و عزاداری به طور عادی منعقد گردد و در صورت عدم تسلیم رژیم به خواسته های علما و مراجع ، به شدت از رژیم انتقاد كرده و با خواندن نوحه ها و مرثیه ها خاطره فاجعه مسجد گوهرشاد و مدرسه فیضیه را در اذهان مردم زنده نمایند.
متقابلا ساواك نیز با احضار وعاظ از آنان خواست كه در مجالس عزاداری : 1- علیه شخص اول مملكت سخن نگویند 2- علیه اسرائیل مطلبی گفته نشود 3- مرتب به مردم نگویند كه اسلام در خطر است.
امام خمینی طی اعلامیه ای از وعاظ خواستند كه بی توجه به این تهدیدات ، وظایف خود را انجام دهند. ایشان با آگاهی از تاثیر شگرف عاشورا در مبارزه با ظلم و ستم ، در نامه ای به واعظ شهیر حجت الاسلام فلسفی اظهار داشتند: «امروز روزی است كه حضرات مبلغین محترم و خطبا معظم ، دین خود را به دین اثبات فرمایند... امروز روزی است كه نظر مبارك امام زمان صلوات الله علیه به حضرات مبلغین دوخته شده است و ملاحظه می فرمایند كه آقایان به چه نحو خدمت خود را به شرع مقدس ابراز و دین خود را ادا می فرمایند....»
با آغاز ماه محرم ، امام خمینی ضمن انعقاد روضه خوانی در منزل خود در طول دهه ، هر شب به یكی از مجالس عزاداری محلات قم می رفتند و در هر جلسه یكی از همراهان ایشان سخنرانی می كرد و مردم را نسبت به اوضاع كشور مطلع می ساخت. در عصر روز عاشورا امام خمینی شخصا در مدرسه فیضیه كه مملو از جمعیت عزادار بود حضور یافته و به رغم تهدیدات رژیم سخنان مبسوطی علیه شاه ، اسرائیل و آمریكا ایراد كردند. امام در بخشی از سخنان خود كه در جمع بیش از دویست هزار نفر مردم عزادار ایراد می شد، خطاب به شاه گفتند: من به شما نصیحت می كنم ای آقای شاه! ای جناب شاه! من به تو نصیحت می كنم. دست از این اعمال و رویه بردار. من میل ندارم كه اگر روزی ارباب ها بخواهند كه تو بروی ، مردم شكرگزاری كنند. من نمی خواهم تو مثل پدرت شوی.
.. نصیحت مرا بشنو، از روحانیت بشنو... از اسرائیل نشنو، اسرائیل به درد تو نمی خورد، بدبخت ، بیچاره!
استیضاح مردمی سخنان كوبنده امام ، شاه را نزد مردم تحقیر كرد. در تهران مراسم عزاداری به تظاهرات سیاسی گسترده علیه شاه و رژیم پهلوی تبدیل شد، روز عاشورا در مسجد تركها حجت الاسلام فلسفی طی سخنرانی مهمی دولت علم را استیضاح كرد و آن را غیرقانونی دانست.
در روز عاشورا و فردای آن ، خیابانهای تهران مملو از جمعیت عزاداری بود كه با در دست داشتن تصاویر امام خمینی فریاد می زدند: «خمینی ، خمینی خدا نگهدار تو بمیرد، بمیرد، دشمن خونخوار تو» هنگام عبور عزاداران از مقابل كاخ مرمر نیز شعار «مرگ بر این دیكتاتور» از سوی مردمی كه اشاره به كاخ شاه داشتند تكرار می شد. محرم آن سال ، محرم عجیبی بود دسته های عزادار یاری امام خمینی را همچون یاری سیدالشهداع در روز عاشورا می دانستند و ایران و قم را كربلا :قم دشت كربلا، هر روزش عاشورا، فیضیه قتل گاه ، خون جگر علما، شد موسم یاری مولانا الخمینی شهید حاج مهدی عراقی در خصوص محرم و عاشورای 1342 در كتاب ناگفته ها شرح مفصلی دارد ازجمله اینكه با مداحهای معروف تهران كه بقیه از آنها حرف شنوی داشتند نظیر حاج عباس زریباف و حاج ناظم ملاقات كردند و از همه شان قول گرفتند كه شعرهایی كه می سازند، نوحه هایی كه می گویند، همه اش در رابطه با مدرسه فیضیه باشد.

دم های عاشورایی
محسن رفیق دوست نیز خاطرات خود را از تظاهرات سیاسی مذهبی این ایام چنین بازگو می كند: نزدیك محرم كه شد باز دستور حضرت امام آن موقع این بود كه در مراسم عاشورا از آن سال موضوعات روز مطرح بشود كه دم روز بعد داده شود، یكی از چیزهایی كه من یادم است یك دمی ساخته بود مرحوم خوشدل كه حتما معروف است «قم گشته كربلا، هر روزش عاشورا، فیضیه قتل گاه ، خون جگر علما، شد موسم یاری مولانا الخمینی ، یا صاحب الامر» آن موقع ما با یك عده از دوستانمان توی بنی فاطمه بودیم ، حالا یادم است كه روز قبل از تاسوعا یعنی شب تاسوعا، توی خیابان هفده شهریور فعلی و شهباز آن موقع ظاهرا یا خانه حاج كاظم خوشگره بود یا خانه حاج تقی وهاب آقایی یكی از این دو تا هر دوی آنها خدا رحمتشان كند از مومنین تهران بودند ما جوانها جمع شدیم توی یك اتاق و این دم را به اصطلاح تمرین كردیم.
..، آن موقع حالا توی آن هیئتها یواش یواش این جسارت پیدا می شد كه شعار انقلابی بدهند فردای آن روز كه رفتیم بازار با هم قرار گذاشتیم سر یك ساعت معینی شروع كردیم و این دم را توی هیئت بنی فاطمه كه یكی از بزرگ ترین هیئتها و دسته جات تهران بود دادیم ، روز عاشورا هم دادیم و خوب همان وقت كه توی بازار داشتیم می آمدیم ، یك دسته دیگر هم می آمد به نام دسته قنات آباد كه باز به هم خوردیم ؛ آنها یادم است كه این دم را می دادند كه «یحلل عالم یحلل عالم ، یحلل خمینی زعیم الاعظم» - «ای اهل عالم ، یا اهل عالم ، خمینی زعیم اعظم است» باز آنها هم این دم را می دادند كه دیدیم نه ، این كار عمومیت دارد و دسته جات مختلف دارند این دم را می دهند.
شب كه آمدیم هیئت بنی فاطمه هم با بزرگانی مثل شهید عراقی و اینها در ارتباط بودیم از دو روز قبلش بحث یك دسته سیاسی مطرح شده بود كه بعد تصمیم گرفتیم كه یك دسته ای را راه بیندازیم از مسجد حاج ابوالفتح تهران به طرف دانشگاه و این از روز تاسوعا اعلام شد توی جاهای مختلف ، دسته جات مختلف كه یك چنین دسته ای حركت می كند.
در یازدهم محرم نیز دانشجویان دانشگاه تهران به جمع تظاهركنندگان پیوستند. رژیم پهلوی كه وحشت زده شده بود تصمیم گرفت برای خاتمه دادن به قیام مردمی ، رهبر نهضت و روحانیون انقلابی را دستگیر نماید. در نیمه شب دوازدهم محرم ماموران ساواك با هجوم به منزل امام خمینی ، ایشان را دستگیر و به تهران منتقل كردند. در روز 15 خرداد (12محرم)، مردم پس از اطلاع از دستگیری امام خمینی به خیابانها ریخته و علیه شاه دست به تظاهرات زدند. شعارهای مرگ بر شاه ، درود بر خمینی فضای شهرهای ایران را پر كرده بود.
در قم تظاهرات مردم به خاك و خون كشیده شد. تهران ، شیراز، مشهد، ورامین و... نیز به صحنه درگیری گسترده مردم با عوامل رژیم تبدیل شد. در تهران همزمان با كشتار مردم در میدان ارگ ، رادیوی تهران عوامفریبانه نوحه های مذهبی پخش می كرد! اما مردم حاضر در خیابانهای تهران در اعتراض به دستگیری رهبرشان با اشاره به كاخ شاه ، مرگ را برای دشمن امام خمینی آرزو می كردند. دكتر باستانی پاریزی با اشاره به اینكه صحنه گردان كشتار مردم در پانزده خرداد یعنی اسدالله علم فرزند كسی بود كه خود در عزاداری سیدالشهدا(ع) شركت كرده و در رثای آن امام همام شعر نیز سروده است به تفاوت روش پدر و پسر به این شكل اشاره می نماید:بعد از شوخی تقدیر، یكی از شوخیهای تاریخ هم این است ، كه فرزند گوینده شعر «حسین آن سرور خوبان و شمع جمع محفل ها»، كارش به آنجا برسد كه روز عاشورا، شمع محفل و رئیس دولتی باشد كه مامور بود عاشورای خونین 15( 1383خرداد 1342 ش / 4 ژوئن 1963) را به وجود آورد، و عجیب آنكه درست در همان لحظاتی كه آن رئیس دولت ، از شمال ، فرمان حمله به تظاهركنندگان میدان ارگ كنار اداره رادیو می داد، رادیو تهران ، یكی از مهیج ترین نوحه های یغمای جندقی شاعر كویر را، به تكرار، با امواج خود پخش می كرد.
در تاریخ ایران بعد از اسلام ، فرمانروایانی كه عاشورا را نشناخته اند اغلب صدمه آن را خورده اند. در بازیهای سیاسی روزگار ما نیز، امیر شوكت الملك عاشورا را شناخته بود كه با آن همه نزدیكی به دستگاه رضاشاهی ، باز سر سالم به گور برد، در حالی كه جانشین او، چنان می نماید كه عاشورا را نشناخته بود، و یا اینكه شناخته بود، ولی آن را به بازی و شوخی گرفته بود. امیر شوكت الملك ، روز عاشورا، به محل مدرسه شوكتیه كه محل تشكیل دسته های مذهبی بود می رفت ، و در آنجا در چادرهایی كه برای همین منظور نصب شده بود توقف می كرد تا مراسم عزاداری به پایان می رسید.8 تلاشهای ساواك در 16 خرداد 1342ش یعنی یك روز پس از كشتار مردمی كه با تاسی به سرور آزادگان به میدان مبارزه با ظلم و ستم و یزید زمان آمده بودند، رژیم كه از تمامی وسایل برای از بین بردن شعائر حسینی استفاده می كرد با هماهنگی ساواك از طریق مجله روشنفكر مصاحبه ای با محمدحسن شریعت سنگلجی برادر شریعت سنگلجی معروف كه دارای گرایشهای وهابی بود و در دوره اختناق رضاخانی آزادانه به تبلیغات ضد شیعی می پرداخت ، ترتیب داد.
وی طی آن مصاحبه شعائر حسینی را خرافات قلمداد كرد. شریعت سنگلجی در دوره رضاخان نیز با حمایت او علیه تشیع فعالیت می كرد.با فرا رسیدن محرم 1384 قمری و اولین سالگرد كشتار پانزده خرداد ، رژیم شاه با تهدید و ارعاب از وعاظ خواست كه پیرامون مسائل سیاسی گفت وگو و وعظ ننمایند. امام خمینی و جمعی از علما طی اعلامیه ای ضمن اعلام انزجار از رژیم و اسرائیل ، 15 خرداد را عزای ملی اعلام كردند. در تهران در روز عاشورا مردم دست به تظاهرات زدند كه منجر به درگیری با مامورین و دستگیری عده ای شد. در سال های بعد به ویژه سال هایی كه محمدرضا پهلوی قدرت بیشتری پیدا كرده بود با وجود تضییقاتی كه رژیم برای عزاداران حسینی ایجاد می كرد هیچ گاه نتوانست از برگزاری مراسم عزاداری جلوگیری كند. سیزده سال پس از تبعید امام ، محرم 1398 كه مصادف با آذر و دی ماه 1356 بود فرا رسید. رژیم در فاصله زمانی 15 خرداد 1342 تا 1356 با تكیه بر حمایت بیگانگان و درآمدهای نفتی ، انواع و اقسام سیاستهای ضد ملی و ضد فرهنگی را برای بسط سلطه بیگانگان و ارزشهای ضددینی به كار بست ، برپایی مراسم گوناگون ضددینی نظیر جشن هنر شیراز، تغییر تقویم ، پخش برنامه های مبتذل از تلویزیون و ترویج فحشا و منكرات در روزنامه ها و مجلات و سینماها و... از یك سو و وابستگی سیاسی و اقتصادی به بیگانگان و سركوب و خفقان حاكم بر كشور از سوی دیگر، جامعه را آماده انفجار ساخته بود. شهادت آیت الله حاج آقا مصطفی خمینی در آستانه محرم 1398 موجب شد در جلسات ماه محرم مجددا نام امام خمینی بر زبانها جاری گردد.
رژیم شاه در اقدامی عجولانه در 27 محرم 17 / 1398 دی ماه 1356 با درج مقاله ای در روزنامه اطلاعات ، امام خمینی و قیام كنندگان پانزده خرداد را مورد اهانت قرار داد.
عكس العمل مردم و طلاب نسبت به این اقدام رژیم بلافاصله در قالب تظاهرات در قم بروز پیدا كرد. محرم ؛ گسترش انقلاب دو روز بعد در 19 دی ماه در حالی كه ماه محرم هنوز به پایان نرسیده بود، تظاهرات طلاب و مردم در قم به خاك و خون كشیده شد. رژیم شاه با توجه به تجربه 15 خرداد تصور می كرد این بار نیز با سركوب مردم می تواند موج اعتراضات مردمی را فرو بنشاند. غافل از آنكه ملت عاشورایی ایران با استفاده از فرهنگ عاشورا، دست از مبارزه برنداشته و با تكیه بر تجربیات قبل ، حركت جدیدی را برای سرنگونی رژیم وابسته به بیگانگان آغاز كرده بودند. امام خمینی طی پیامی ، قیام 29 محرم 1398 را ادامه قیام 15 خرداد 1342 دانست و اقدام رژیم را محكوم كرد.
مردم مبارز ایران با استفاده از سنت دینی برپایی اربعین كه خود بخشی از شعائر حسینی است قیام مردم قم را به تبریز، یزد، كرمان و سراسر ایران گسترش دادند و بدین ترتیب سال سرنوشت ساز 1357فرا رسید. عید نوروز 1357مصادف با چهلم شهدای تبریز شد و عزای عمومی اعلام گردید.
ماه رمضان 1357 و نماز عید فطر آن سال نشان داد كه رژیم شاه فاقد هر نوع مقبولیتی نزد مردم بوده است. رژیم شاه كه دچار درماندگی شده بود، یك بار دیگر سعی كرد با آزمایش روشهای خشونت آمیز به قیام مردم ایران خاتمه بدهد. در 17 شهریور 1357 میدان ژاله كه از آن پس میدان شهدا نامیده شد به كربلای دیگری تبدیل گردید و زن و مرد و كودك حاضر در میدان به جرم اسلام خواهی و عدالت طلبی به گلوله بسته شدند. از 17 شهریور تا 10 آذر كه مصادف با اول محرم الحرام 1399 بود اتفاقات مهمی در ارتباط با انقلاب اسلامی رخ داد. اعلام حكومت نظامی و تشدید برخورد با مردم مسلمان ایران ، هجرت امام خمینی از نجف به پاریس ، اعتصاب كارگران و كارمندان دولت ، فاجعه مسجد جامع كرمان ، كشتار دانش آموزان و دانشجویان در سیزدهم آبان و تشكیل دولت نظامی ارتشبد ازهاری اتفاقاتی بود كه در خلال این ماهها رخ داده بود.
ارتشبد ازهاری كه برای قلع و قمع مردم با دولتی نظامی به صحنه آمده بود به سانسور گسترده مطبوعات و رادیو و تلویزیون مبادرت ورزید. گسترش اعتصابات در دوره 61 روز نخست وزیری او دولت را مستاصل ساخت. 25 روز پس از آغاز به كار دولت نظامی ازهاری ، محرم 1399 فرا رسید. در شب اول محرم طی تظاهراتی بی سابقه و منحصر به فرد مردم ایران با سر دادن شعار «الله اكبر» و «لا اله الا الله» بر روی بام های منازل خود دولت نظامی و ماموران آن را مات و مبهوت كردند. از همان شب علاوه بر تظاهرات بر روی بامهای منازل ، تظاهرات خیابانی نیز به شكل گسترده ای آغاز شد كه به شهادت عده ای از عزاداران حسینی منجر شد.
امام خمینی طی پیامی كشتار مردم در اول محرم 1357 را محكوم و ارتباط قیام ملت ایران با حماسه عاشورا را این گونه ترسیم نمود: این ملت ، شیعه بزرگ ترین مرد تاریخ است كه با تنی چند، نهضت عظیم عاشورا را بر پا نمود و سلسله اموی را برای ابد در گورستان تاریخ دفن فرمود و به خواست خدای تعالی ، ملت عزیز و پیرو بحق امام علیه السلام ، با خون خود سلسله ابلیسی پهلوی را در قبرستان تاریخ دفن می نماید و پرچم اسلام را در پهنه كشور بلكه كشورها، به اهتزاز درمی آورد. امام خمینی طی مصاحبه ای با روزنامه فاینشنال تایمز به تاریخ 1357.9.8 در خصوص مبارزه با رژیم در ماه محرم برنامه مبارزه را ترسیم می نماید: سوال : برنامه شما، نظر و رهنمودتان برای طرفدارانتان در ماه محرم چیست؟ جواب: من در مورد محرم به دوستانم دستور داده ام و به آنان گفته ام كه مجالس را هر چه بیشتر باید برپا نمایند و مراسم این ماه را بدون اجازه از دولت انجام دهند و اگر دولت جلوگیری كرد در خیابانها و كوچه ها و خارج تكایا مسائل روز را بگویند و نهضت را ادامه دهند.
مصاحبه ای برای محرم ایشان همچنین در 1357.9.14 در مصاحبه با رادیو لوكزامبورگ جایگاه محرم را در مبارزات ضد استبدادی این گونه ترسیم می كنند: سوال: حضرت آیت الله! چرا محرم از نظر این مبارزات این قدر مهم است؟ و آیا تصور می فرمایید كه در طی محرم ، این مبارزه علیه شاه به نهایت خودش برسد؟ جواب: محرم ماهی است كه عدالت در مقابل ظلم و حق در مقابل باطل قیام كرده و به اثبات رسانده است كه در طول تاریخ همیشه حق بر باطل پیروز شده است. امسال در ماه محرم ، نهضت حق در مقابل باطل تقویت می شود. من امیدوارم كه نهضت اسلامی ایران در این ماه محرم مراحل آخر خود را طی كند. آرزو و پیش بینی امام خمینی دائر بر اینكه رژیم پهلوی در ماه محرم 1399 مراحل آخر حیات خود را طی كند تحقق پیدا كرد. حضور میلیونی مردم در تظاهرات تاسوعا و عاشورای سال 1357 كه در حكم رفراندومی علیه نظام شاهنشاهی بود پایه های رژیم شاه را كاملا_ متزلزل كرد. به علاوه در روز عاشورا عده ای از نظامیان شاغل در گارد جاویدان كه تكیه گاه رژیم در سركوب نیروهای مردمی بود، تعدادی از افسران گارد را در نهارخوری پادگان لویزان به گلوله بستند. بدین ترتیب رژیم شاه دیگر از درون ارتش نیز احساس امنیت نمی كرد. سیل خروشان مردم در روز تاسوعا و عاشورای 1357 ضربه سختی بر پیكر رژیم شاهنشاهی وارد آورد و آنها را از فكر مقابله با این حركت عظیم در روزهای مقدس تاسوعا و عاشورا خارج ساخت. برخورد خونین رژیم با مردم پس از عاشورا همچنان ادامه پیدا كرد. سی و شش روز پس از تظاهرات عظیم عاشورا شاه از كشور گریخت و بیست و شش روز بعد در 22 بهمن 1357 رژیم شاهنشاهی در میان ناباوری ناظران به كلی مضمحل شد. و یك بار دیگر ملت ایران و جهانیان تاثیر شگرف تعظیم شعائر دینی را در مبارزه با ظلم و ستم به عینه مشاهده كردند

مرکز اسناد انقلاب اسلامی
 
تعداد بازدید: 4255