مقالات
شعله ها از زیر خاکستر زبانه می کشند، روزشمار محرم خونین 1342 قم ، قسمت اول
رضا رضایی
چهارشنبه 1 خرداد 1342، 28 ذیحجه 1382، 22 مه 1963
آیتالله خمینی پس از پایان درسشان به افشاگری علیه رژیم پرداخته، سپس به سمت مدرسهی فیضیه برای خواندن فاتحه رهسپار شدند و در آنجا ضمن استماع روضهخوانی، بر شهدای مدرسهی فیضیه گریستند.
طلاب علوم دینیهی اصفهان به آیتالله سید کاظم شریعتمداری دربارهی فاجعهی مدرسهی فیضیه نامهای ارسال نمودند.
سرلشگر پاکروان امروز در تلگرافی به ساواک قم پیشنهاد داد که در صورت لزوم گروهی از روحانیون توقیف گردند. در این تلگراف آمده است: «بطوری که قبلاً نیز اعلام گردیده، امور مربوط به روحانیون و رسیدگی به وضع آنان با ساواک میباشد علیهذا در ایام عزاداری محرم و صفر چنانچه رؤسای ساواک لازم دیدند افرادی از طبقه روحانیون توقیف گردند. قبلاً بایستی مراتب را تلگرافی گزارش و با ذکر علت از شخص اینجانب کسب دستور شود.»
آیتالله گلپایگانی امروز در نامهای به آیتالله میلانی به وضع طلاب صدمهدیده در واقعه مدرسه فیضیه پرداخته، «روحیه» آنها را «بسیار قوی» و «ثباتقدم» آنها را نیز بیشتر از قبل دانستند. ایشان با محکوم کردن اعزام طلاب به سربازی و اعمال محدودیتهای همهجانبه در تبلیغ حقایق دین، تنها راه باقیمانده برای تنویر افکار مسلمین و افشای اقدامات ضددینی دولت را «مبلغین» و وعاظ دانستند. آیتالله گلپایگانی ادعاهای دستگاه حاکمه مبنی بر ترقی کشور در اثر تصویبنامههای اخیر را تکذیب کرده و نوشتند: «ایران محترم شده اما نه به آن جهت که هیأت حاکمه میگوید، ایران سربلند شده چون تن به زیر بار استعمار و استبداد نمیدهد [...] ممکن است تعدادی پیش رؤسای بعض دول بزرگ محترم شده باشند چون چند ماه است مقابل اراده و خواستههای ملت ایستاده و به مقدسات اسلامی و احکام شرعیه علناً اهانت نموده سنن علمی و دینی را پایمال کردهاند.»
جمعه 3 خرداد 1342 / 30 ذیحجه 1382 / 24 مه 1963
صبح امروز شهر خمین جلوهای متفاوت از روزهای قبل داشت. گروهی از اهالی از نخستین ساعات بامداد خود را آماده حرکت به قم کرده بودند تا با آیتالله خمینی دیدار کنند. سرپرستی این عده را طبق گزارش شهربانی برادران آیتالله خمینی «آقایان هندی و پسندیده» برعهده داشتند. 10 صبح امروز شش دستگاه اتوبوس حامل اهالی خمین وارد قم شدند و یک سره به محله یخچال قاضی رفتند. تعداد این گروه را ساواک «در حدود یکصد نفر» و شهربانی «در حدود 250 نفر» برآورد کردند. میهمانان آیتالله خمینی ناهار را شخصاً در غذاخوریهای قم صرف کرده و عصر امروز به خمین بازگشتند.
شنبه 4 خرداد 1342 / 1 محرم 1383 / 25 مه 1963
شهربانی کل کشور امروز به مناسبت آغاز ماه محرم اطلاعیهای در شش بند صادر کرد و از ممنوعیت استفاده از مشروبات الکلی در روزهای نهم تا چهاردهم خرداد خبر داد. بنا به این اطلاعیه کلیه مغازههای مشروبفروشی از یازدهم تا هفدهم خرداد و کلیه سینماها از یازدهم تا 15 خرداد ماه تعطیل خواهد بود. دو بند از این اطلاعیه بر حفظ نظم از سوی مردم طی برگزاری مراسمهای عزاداری تأکید کرده بود. در نهایت نصب بلندگو در خارج از تکایا و مساجد ممنوع و در داخل آنها نیز تا ساعت 22 مجاز اعلام شد.
رادیو صدای آزاد ایران در برنامه امروز خود از احتمال وقوع تظاهرات و اجتماعاتی در ماه محرم خبر داد و نوشت: «به مناسبت فرارسیدن ماه محرم دستهها و طبقات مختلف مملکت میخواهند در مجالس و تکایا خشم و تنفر خود را نسبت به وضع کنونی مملکت ابراز دارند. چون در مورد نقشههای این طبقات و دستهها که از طرف علما تحریک میشوند اطلاعاتی به وزارت کشور رسیده، از طرف دولت دستور داده شده است که از تظاهرات و اجتماعات طبقات مردم باید جداً جلوگیری به عمل آید.»
ساواک شیراز در گزارشی به تهران از لحن ملایم شده سخنرانیهای اخیر آیتالله دستغیب نسبت به گذشته خبر داد و به تصمیم وی برسخنرانی در تمام شبهای محرم پرداخت. در این نامه به مقامات ساواک مرکز پیشنهاد شد که آیتالله دستغیب دستگیر شده و یا با انجام تظاهرات توسط دستجات محلی اقدامات وی خنثی گردد. در این نوشتار آمده است: «چنانچه اتخاذ تصمیم بر اعمال قدرت ضروری باشد باید در روزهای اول ماه محرم انجام تا از تحریکات احتمالی در ایام سوگواری جلوگیری گردد والا در روزهای مزبور اجرای هرگونه اقدام حادی خلاف مصلحت خواهد بود.»
يكشنبه 5 خرداد 1342 / 2 محرم 1383 / 26 مه 1963
آیتالله دستغیب امشب در مسجد جامع شیراز به منبر رفت و به نوشته ساواک «گوشزدی راجع به خراب کردن مدرسه فیضیه قم و از بام پایین انداختن طلاب» کرد. در خاتمه گزارش ساواک از این سخنرانی آمده است: «صحبت دیگری که قابل توجه باشد ننمودند.»
سرلشکر پاکروان رئیس سازمان اطلاعات و امنیت امروز در پاسخ به تلگراف روز گذشته ساواک شیراز مبنی بر کسب تکلیف در دستگیری آیتالله دستغیب نوشت: «در حال حاضر نظر این است که آرامش و امنیت حفظ شود. چنانچه انجام این منظور با مسالمت و مدارا ممکن نگردد با کمیسیون امنیت پیشنهاد لازم تهیه و به مرکز گزارش شود.»
دوشنبه 6 خرداد 1342 / 3 محرم 1383 / 27 مه 1963
صبح امروز «کمیته اطلاعات و امنیت شهرستان قم» با حضور فرماندار، رئیس ساواک رئیس شهربانی و فرمانده هنگ ژاندارمری این شهر تشکیل جلسه داد. مذاکرات این مقامات امنیتی و انتظامی بیشتر بر پایه چگونگی پیشگیری از اقدامات تبلیغی روحانیون و وعاظ در ایام عزاداری قرار داشت. بنا به توصیههای چند روز پیش سرلشگر پاکروان، در این جلسه تصمیم گرفته شد که وعاظ، صاحبان مجالس، بانیان مراسم و مسئولین دستجات عزاداری به شهربانی احضار و به آنها تذکرات مؤکدی داده شود که غیر از ذکر مصیبت و وعظ مطالب دینی سخن دیگری نگویند. این مقامات توافق کردند که در روزهای تاسوعا و عاشورا نیروهای شهربانی در یک محل مناسب متمرکز باشند و با توجه به کمبود نیرو در هنگ ژاندارمری از تهران تقاضا شود که «دو گروهان سرباز [به قم] اعزام گردند.»
ساعتی پس از این جلسه کمیسیون دیگری با حضور همان مقامات و نیز رئیس اداره فرهنگ و رئیس اداره کشاورزی و اصلاحات ارضی قم تشکیل شد. در این جلسه نیز مقرر شد که مدیران مدارس سپاهیان دانش و مأمورین اصلاحات ارضی در دهات مراقب اوضاع بوده و در صورت مشاهده هرگونه اقدام تبلیغی علیه دولت و دستگاه حاکمه، مراتب را به اطلاع پاسگاه ژاندارمری رسانده و «مردم را متوجه و ارشاد نمایند که دچار فریب و اغفال این عناصر مخرب نشوند.»
سازمان اطلاعات و امنیت در گزارشی ویژه «درباره روحانیون» به ریشههای مخالفت این گروه با دولت پرداخت. این نوشتار بر دو گزارش جامع که در ماههای اسفند 41 و اردیبهشت 42 تهیه شده بود تکیه زده است. تهیهکننده این متن، واقعه مدرسه فیضیه، اعزام طلاب سربازی، آزادی زنان و اعطای حق رأی به آنان را موجب اتحاد روحانیت علیه دولت برشمرد و از گردآمدن طلاب به دور آیتالله خمینی خبر داد. در ادامه این گزارش پیشنهاداتی برای آرام کردن اوضاع داخلی ارائه شده است. ادامه مذاکره با روحانیون برای حل اختلافات، اجرای طرحهایی به منظور تشدید اختلاف بین روحانیت، خریداری برخی از وعاظ که دارای نفوذ کلام هستند، مرخص نمودن طلاب سرباز، محو آثار خرابی مدرسه فیضیه و توقیف و تعقیب روحانیونی که علناً علیه مقامات عالی کشور سخنرانی میکنند، از جمله این پیشنهادات بود. در خاتمه این گزارش با اشاره به فرارسیدن ماههای محرم و صفر، روزهای جاری «از دورههای حساس مبارزات سیاسی» خوانده شده و آمده است: «اگر روحانیون و طرفداران آنان با پشتیبانی سایر جناحهای مخالف، موفق به ایجاد تشنج گردند، دامنه هرج و مرج وسعت یافته و انقلاب سفید در کشور دچار شکست خواهد شد.»
امروز در شیراز نیز آیتالله دستغیب در مسجد جامع شیراز به منبر رفت و بار دیگر دولت و دستگاه حاکمه را به جرم زیرپا گذاشتن اصول اساسی دین و اعتقادات مذهب شیعه، به شدت مورد حمله قرار داد او با اشاره به واقعه مدرسه فیضیه گفت: «کارهایی که اینها میکنند همه دلیل بر کفرشان است». دستغیب در این خطابه سکوت علیه اقدامات دولت را «حرام» دانست و افزود: «امروز روز قیام علیه مردمی است که میخواهند به قرآن و به اسلام صدمه بزنند.»
سازمان اطلاعات و امنیت امروز در گزارشی اطلاعات داخلی خود فهرستی از روحانیونی را ارائه کرد که از طرف آیتالله خمینی مأمور سفر به کویت، قطر و پاکستان شدهاند. این افراد به این کشورها خواهند رفت تا «علیه دولت تبلیغ نمایند.» بنا به این گزارش شیخ ابوالقاسم خزعلی، شیخ محمد منتظری یزدی، علیاکبر کافی خراسانی، سیداحمد امامی اصفهانی، سیدمحمدرضا سعیدی خراسانی، علی دوانی، شیخ نعمت ادیبی، شیخ عباس صالحی، شیخ حسین تهرانی، سیدجواد الیاسی، سیدعباس مهری، شیخ محمد نصراللهی و شیخ مرتضی ناطق به کویت خواهند رفت و سیدعباس معصومی، سیدمصطفی علوی و سیدعبدالحسین مشکوة رهسپار قطر خواهند بود.
سه شنبه 7 خرداد 1342 / 4 محرم 1383 / 28 مه 1963
ساواک قم امروز گزارشی از ارسال نامه آیتالله خمینی به آیتالله سیداحمد خوانساری تنظیم کرد. در این گزارش مضمون این نامه نیز مورد اشاره قرار گرفت. بنا بر یکی از اسناد ساواک آیتالله خمینی در این مرقومه، آیتالله خوانساری را مورد انتقاد قرار داد که چرا علمای تهران سکوت اختیار کردهاند؟ مضمون بخشی از این نامه چنین است: «شما که در مرکز هستید خانهنشین شدهاید. اصلاً نه حرفی، نه اعلامیهای. هیچ کاری نمیکنید. شما که در تهران هستید مردم را دعوت به قرآن یعنی وحدت و یگانگی نمیکنید فایدهاش چیست؟ شما باید مردم را دعوت به قیام کنید[...] چرا علمای تهران در مقابل این گرگهای درنده سکوت اختیار کردهاند؟ [...] چرا در مقابل شاه مملکت که میخواهد روحانیت را از میان بردارد قیام نمیکنید؟ [...] در زمان پدرش هر کاری کرد هیچکس حرفی نزد [...] حالا پسرش دارد لطمه به دین میزند.» ساواک همچنین اظهارات آیتالله خمینی خطاب حامل این نامه را نیز نقل کرده و آورده است: «به آقای خوانساری بگویید من میخواهم اعلامیهای بنویسم شما هم بایستی در این اعلامیه شریک باشید یعنی آنرا امضا کنید زیرا اگر شما در این اعلامیه شرکت نکنید مردم و بخصوص دولت تصور میکنند علما همه با هم مخالف هستند و از این موضوع برای پیشرفت مقاصد خود سوءاستفاده خواهند کرد. پس باید فکر اساسی بکنیم و همه با هم دست اتفاق بدهیم تا حساب این لامذهبها را برسیم [...] ضمناً اگر هیچ یک از علما در این امر شرکت نمیکنند به من بگویید تا من بدانم در مورد مقابله با آنها چه بایستی بکنم.»
اداره بررسیهای سازمان اطلاعات و امنیت امروز در گزارشی به «مقامات ساواک» با اشاره به تشکیل کمیسیونی در اداره سوم از عدم حضور نماینده ساواک تهران خبر داد و نوشت: «پیشنهاد اداره کل سوم برای تشکیل کمیسیون و تبادلنظر به منظور آن است که در تنظیم طرحهای اجرایی، اشتباهاتی نظیر عملیات مسجد [مدرسه] فیضیه قم که افکار عمومی مسلمانان جهان مخصوصاً شیعیان عراق را نسبت به کارگردانان کشور دگرگون ساخت رخ ندهد. اگر طرح اجرایی مزبور قبلاً از طرف اداره کل سوم بررسی شده بود از اجرای آن جلوگیری و اینهمه مستمسک بدست مخالفین نمیافتاد کمااینکه از اجرای طرحی نظیر طرح مزبور که برای یکی از استانها تهیه شده بود جلوگیری گردید وگرنه وضع استان مزبور بدتر از قم میشد.» در این گزارش به طور ضمنی از عدم همکاری ساواک تهران با اداره کل سوم انتقاد شده و آمده است: «اینک که ساواک تهران طرح اجرائی خود را بدون نظر اداره کل سوم تهیه نموده و مستقلاً بموقع اجرا خواهد گذاشت، اداره کل سوم طبعاً نسبت به حفظ امنیت حوزه استان تهران در ایام عزاداری مسئولیتی نخواهد داشت.»
حجتالاسلام فلسفی که از ابتدای ماه محرم در مسجد آذربایجانیها در بازار تهران به منبر میرفت امروز سخنرانی خود را در حضور «پنج هزار نفر از دستجات مختلف اعم از دانشجو، دانشآموز، بازاری، افراد جبهه ملی و طلاب علوم دینی» ایراد نمود. او اینبار هم بر برتری قوانین الهی نسبت به قوانین بشر تأکید کرد و با ارائه دلایلی ادعای خود را اثبات نمود.
مدیرکل اداره سوم ساواک امروز به ریاست ساواک تهران دستور داد: «در هر مغازه و محلی که عکس آیتالله خمینی الصاق شده، روی آن تمثال حضرت امیرالمؤمنین چسبانده شود.»
چهارشنبه 8 خرداد 1342 / 5 محرم 1383 / 29 مه 1963
یکی از گزارشهای اطلاعات داخلی ساواک، امروز به نقلقولی از محافل روحانی درباره آیتالله خمینی اختصاص داشت. بنا به این گزارش آنگونه که برخی از روحانیون اظهار میدارند، «از چندی قبل آیتالله خمینی زن و فرزندان خود را به کشور عراق فرستاده است که در ایران با خیال راحت بتواند مبارزه خود را علیه دولت ادامه دهد.» در ادامه این گزارش به وعده آیتالله خمینی مبنی بر مبارزه با اسرائیل و بهائیت اشاره شده و به نقل از ایشان آمده است: «حتی آماده کشته شدن میباشم» جمله آخر این گزارش چنین است: «شهامت آیتالله خمینی در همه جا مورد بحث و گفتگو است.»
سرلشکر پاکروان امروز در نامهای به کلیه ادارات ساواک شهرستانها نوشت: «اطلاعات واصله حاکیست که روحانیون در نظر دارند از روز هفتم محرم در مجالس سوگواری دست به تحریکات و تظاهرات بزنند. دستور فرمایید در آن ایام مراقبت بیشتری به عمل آید.»
حجتالاسلام فلسفی در سخنرانی امشب خود در مسجد آذربایجانیها در تهران، هرگونه هراس از غیر خدا را محکوم کرد و گفت: «ترس از اشخاص معنی ندارد چه زمامدار باشد چه رئیس دولت، چه اشخاص بانفوذ.» او همچنین افزود: «زمامدارانی که خود را پر قدرت میدانند و مردم بیگناه را به خاک و خون میکشند، این عمل قدرت آنها را نمیرساند. بلکه فقط برای رهایی از خشم ملت در مقابل اعمال کثیف خود دست به این شدت عمل میزنند و برای رهایی از خطرهای احتمالی دستور میدهند مخالفین را بکشند و حتی جنازهشان را هم نابود سازند. وای بر اشخاصی که از ترس به این قبیل زمامداران احترام میکنند. خداوند این قبیل زمامداران را جهنمی معرفی کرده است.» ساواک در خاتمه گزارش این سخنرانی نوشت: «در پایان [مراسم] جمعیت هنگام خروج از مسجد به سلامتی آیتالله خمینی صلوات فرستادند و شعار دادند زنده باد آیتالله خمینی مرجع تقلید شیعیان جهان.»
حجتالاسلام سیدعبدالکریم هاشمینژاد امشب در مسجد مروی تهران به منبر رفت و از نقش علما در مبارزه با قوانین ضداسلامی سخن گفت. او با تکیه بر اصل دوم متمم قانون اساسی ـ که تأکید میکند قوانین مصوبه مجلس شورا باید به تأیید علمای طراز اول برسد ـ گفت: «اگر بزرگان و رجال و حتی زمامداران از راه خود منحرف شدند [علما] حق دارند جلو آنها را بگیرند و بگویند چرا این کار را انجام دادی و مثلاً نفت ما را به دیگری میدهی و امتیاز شیلات را به اجانب میدهی. قانون اساسی به روحانیت این اجازه را داده است و تا روحانیت فساد و بدبختی را ریشهکن نکند آسوده نخواهد نشست.»
پنج شنبه 9 خرداد 1342، 6 محرم 1383، 30 مه 1963
امروز دولت قصد داشت تا خرابیهای مدرسهی فیضیه را ترمیم و مرمت کند که با مخالفت آیتالله خمینی مواجه شد.
گروهی از بازاریان تهران امروز به قم آمده و با آیتالله خمینی دیدار کردند. آنها در این ملاقات اعلام کردند که قصد دارند دستجاتی را در روز عاشورا به قم بیاورند اما برای عدم جلب توجه مأمورین «به طور متفرق خواهند آمد». آنها به آیتالله خمینی خبر دادند که قرار است «از طرف دولت و شهربانی عناصر لات و اوباش به عنوان دسته [عزاداری]» به منزل ایشان و آیتالله شریعتمداری بیایند. ساواک در گزارش این ملاقات اظهارات آیتالله خمینی به میهمانان خود را چنین نقل کرد: «خمینی در جواب گفته است افتخار میکنم مانند سیدالشهدا در روز عاشورا کشته شده و بچههای ما را اسیر کنند[...] یکی از کسانی که روز عاشورا باید در راه حسین (ع) کشته شود خمینی است [...] من نخواهم گذاشت هر کاری رئیس شهربانی بخواهد انجام دهد. اینها را شهربانی به قم میطلبد. دستور میدهم اینها را قطعه قطعه کنند.»
سازمان اطلاعات و امنیت امروز در یکی از گزارشهای اطلاعات داخلی خود از سخنرانیهای اخیر آیتالله خمینی خبر داد و نوشت: «به طوری که شایع است آقای خمینی همه روزه پس از نماز به منبر میرود و پس از سخنرانی رشته سخن را به هیئت حاکمه کشانیده و هرچه ناسزا که بتوان روحیه شنوندگان را ضعیف نمود میدهد.» در این گزارش ادعا شده است که ایشان در حدود بیست نفر از طلاب جوان را به لباس بازاری مبدل و دستور داده ریشهای خود را کوتاه و بطور اسکورت از آیتالله در مواقع ضروری نگهداری و حفاظت» کنند.
امروز در تهران کمیسیونی با حضور رئیس کل ساواک، رئیس کل شهربانی، فرمانده ژاندارمری کل و فرمانده دژبان قرارگاه کل تشکیل شد. در این جلسه تصمیم گرفته شد برای حفظ انتظامات در روزهای عاشورا و تاسوعا در قم، یک گردان از لشگر یک گارد به این شهر اعزام شود. این تصمیم در راستای اعلام نیاز ژاندارمری قم اتخاذ شده بود.
اداره پلیس تهران امروز اطلاعیهای صادر کرد و در زمینه عبور و مرور وسایل نقلیه در روزهای عاشورا و تاسوعا تذکر داد. بنابه این اعلامیه جاده شهر ری و آرامگاه در این دو روز یکطرفه و عبور عابران از عرض این خیابانها ممنوع اعلام شد. همچنین حداکثر سرعت وسایل نقلیه 40 کیلومتر تعیین گردید و به دستجات عزاداری نیز تذکر داده شد که تنها میتوانند یک سوم عرض خیابان را اشغال نمایند. آنها همچنین موظف شدند که برای ایجاد هماهنگی و عدم تلاقی با دیگر دستجات زمان و مسیر حرکت خود را به اداره پلیس تهران اطلاع داده و مجوز کتبی داشته باشند.
آیتالله دستغیب که از چند ماه پیش در شبهای جمعه در مسجد جامع شیراز به منبر میرفت، امشب همزمان با ایام عزاداری ماه محرم، گروه کثیری از طبقات مختلف مردم را برپای منبر خویش شاهد بود. او ابتدا به قیام امام حسین (ع) علیه یزید پرداخت و هدف ایشان را مبارزه با اسلامستیزی یزید برشمرد. آیتالله دستغیب در این سخنرانی به اوضاع و احوال کنونی کشور پرداخت و گفت: «کار به جایی رسیده است که دیگر تقیه حرام است [...] امروز نباید سکوت کرد سکوت محو اسلام و محو قرآن است». دستغیب با انتقاد شدید از آزادی زنان و دیگر مصوبات ضددینی دولت افزود: «روحانیون در کمین هستند و نمیگذارند چنین بشود. باید بدانند که هیئت حاکمه غلط کردهاند.»
آیتالله طالقانی نیز امشب در مسجد هدایت سخنرانی نمود. او ایستاد و سخن گفت و در توضیح علت این اقدام خود گفت: «اگر بنشینم و سخن بگویم، هم جایم گرم میشود و هم چانهای گرم میشود آن وقت بیش از اندازه حرف میزنم که آن هم برای بعضی خوشایند نیست.» مخبر ساواک در گزارش این موضوع نوشت: «منظور از بعضیها، دولت است». آیتالله طالقانی در این خطابه بر لزوم اجرا و پایبندی به قانون در جوامع بشری سخن گفت و افزود: «ما که یک ملت مسلمان هستیم قانونی از روی قرآن و از روی دین مبین اسلام داریم و علما با بزرگان ما آمدهاند از روی قوانین آن، قانونی ساختهاند و قراردادی گذاردهاند به نام قانون اساسی. پس اگر فردی یا افرادی پیدا شوند که این قانون اساسی را لغو کنند باعث بینظمی اجتماع شدهاند. آن هم چه افرادی که برای نفع شخصی برای ادامه فساد و شهوات خود دست به هر جنایتی میزنند.» طالقانی نسبت به ورود هنرپیشه ایتالیایی به کشور به دعوت مقامات دولتی به شدت اعتراض کرد و گفت: «آیا این شرمآور نیست که در مملکتی به نام ایران که اسم خود را مسلمان گذارده بیاید و از یک فاحشه تجلیل نماید؟»
حجتالاسلام محمدتقی فلسفی امشب در مسجد آذربایجانیها از لزوم برقراری قانون در جامعه سخن گفت و با تأکید بر لزوم استقلال قوای مقننه، مجریه و قضائیه گفت: «آنچه تا به حال در نبودن مجلسین لایحه و سایر تصویبنامهها از طرف دولت به تصویب رسیده ارزش قانونی و اجرایی ندارد مگر پس از باز شدن مجلسین، این لوایح در پارلمان مطرح و به تصویب وکلا برسد تا جنبه قانونی به خود بگیرد.»
شیخ علیاصغر مروارید امشب در «مجلس روضهخوانی هیئت اصفهانیها در حجرههای غربی مسجد شاه» تهران سخنرانی کرد و «ضمن انتقاد شدید از دولت» گفت: «از مراجع تقلید دستور داریم از امشب علیه این دستگاه جبار و فاسد و هیئت حاکمه قیام نماییم.» ساواک در ذیل گزارش این سخنرانی نوشت: «قرائن نشان میدهد که روحانیون و مخالفین دولت درصدد هستند بهروسیله است افکار عمومی ملت را برای اقدامات حادی علیه دولت در ایام تاسوعا و عاشورا برانگیزند و حوادثی نظیر 30 تیر بوجود آورند.»
آیتالله خمینی چندی پیش طی اعلامیهای خطاب به روحانیون سراسر کشور آنها را دعوت کرده بود که برای تبلیغ علیه اقدامات ضددینی دولتی، در ماه محرم بهپا خیزند. این اعلامیه با وجود اینکه خطاب به روحانیون صادر شده بود، امروز بر دیوار دانشکده علوم در تهران نصب گردید.
ساواک رضائیه امروز در تلگرامی به تهران از عدم سخنرانیهای ضدحکومتی در این شهر خبر داد. بنابه این گزارش ظاهراً مقامات ساواک طی مذاکره با «رؤسای دستههای سینهزنی» موافقت آنها را جلب کرده بودند. در بخشی از این تلگرام چنین ادعا شده است: «در کلیه مساجد برای سلامتی اعلیحضرت همایون شاهنشاهی و والاحضرت ولایتعهد و استقلال و عظمت ایران و امنیت و آسایش، از روی خلوص کامل دعا میشود و بدینترتیب در مساجد فرصتی برای اظهارات مخالف معدودی از روحانیون وجود ندارد.»
جمعه 10 خرداد 1342، 7 محرم 1383، 31 مه 1963
از سوی مراجع تقلید جهت مرمت مدرسهی فیضیه، شماره حسابی در بانک صادرات اعلام شد که مردم به کمک برای بازسازی مدرسه، جلوی بانکها صف بستند.
آیتالله خمینی ضمن تشکر از حجتالاسلام فلسفی و سخنرانیهای وی، از او خواستند که مردم را برای واریز کردن کمکهای نقدی برای تعمیر مدرسهی فیضیه، تشویق نماید.
سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم امروز در گزارشی به رئیس ساواک تهران، به نقل اظهارات آیتالله شریعتمداری پرداخت. در ابتدای این گزارش ذکر شده است که این گفتهها را غلامرضا زنجانی، پیشکار آیتالله شریعتمداری منتقل کرده است. بنابه این گزارش آیتالله شریعتمداری پیشنهاد داده است که آن مقام عالیرتبه ساواک ـ که از چندی قبل قرار بود به قم بیاید و با وی دیدار کند ـ سفر خود را تا بعد از تاسوعا و عاشورا به تعویق بیاندازد. بنابه این گزارش شریعتمداری به چند تن از وعاظ گفته که ما با شاه اختلافی نداریم و اختلاف ما فقط با دولت است. او از این وعاظ خواسته که این مطلب را در منابر خود بازگو کنند و از ساواک نیز درخواست کرده که گفتار آنها را کنترل نماید «که آیا [این] مأموریت را انجام میدهند یا خیر.»
رئیس ساواک شیراز امروز در تلگرامی به ساواک تهران نوشت: «به وسیله روحانیون شایع شده که آقای خمینی را میخواستهاند به تهران ببرند [ولی] مردم نگذاردهاند. روی این شایعات میخواهند با تحریک مردم به نفع خودشان بهرهبرداری کنند. مقرر فرمایید همه روزه اطلاعات قم و تهران را به این ساواک ابلاغ فرمایند.»
یکی از مأمورین شهربانی مشهد امروز کشته شد. ماجرا از آن قرار بود که گروهی از مردم در جلوی ورودی مسجد گوهرشاد اجتماع کرده بودند و متن اعلامیهای از آیتالله خمینی را که بر دیوار نصب شده بود مطالعه میکردند هر لحظه بر تراکم جمعیت افزوده میشد. دو تن از مأمورین شهربانی برای متفرق کردن مردم وارد عمل شدند. سرپاسبان سوم غلامعلی شباهنگ علیزاده اقدام به کندن اعلامیه آیتالله خمینی از دیوار کرد. در این هنگام یکی از اهالی که محمد حسنی نام داشت و شغل وی «کبابپز» عنوان میشد، ضربهای با چاقو به قلب این پاسبان زد. علی حامد غفاریان، همکار این سرپاسبان بلافاصله به سمت ضارب رفت تا او را دستگیر کند اما او نیز مجروح شد. در پی ایجاد تنش دیگر مأموران شهربانی نیز وارد عمل شده و ضارب را دستگیر کردند. علیزاده پیش از رسیدن به بیمارستان درگذشت و غفاریان نیز به شدت دچار خونریزی شد
آیتالله دستغیب امشب در حضور 15 هزار نفر از اهالی شیراز در مسجد جامع سخنرانی کرد و از حمایت دولت از بهائیان به شدت انتقاد نمود. در گزارش ساواک از این مراسم آمده است که واعظ «مردم را به قیام علیه دولت دعوت» نمود.
حجتالاسلام فلسفی در سخنرانی امشب خود در مسجد آذربایجانیها بر لزوم حفظ آرامش و سکون در جامعه تأکید کرده و بر هم خوردن آنرا موجب ایجاد هرج و مرج دانست. او اعمال فشار دولت و بروز دیکتاتوری را از عوامل برهم خوردن تعادل جامعه دانست و با این توضیح دنباله سخن را به ماجرای مدرسه فیضیه کشاند. بنابه گزارش ساواک، فلسفی در محکومت واقعه دوم فروردین در مدرسه فیضیه چنین گفت: «من از دولت سؤال میکنم به چه مجوز قانونی عدهای کماندو به نام دهقان بر خلاف عمل وارد و برخلاف قوانین انسانی در روز شهادت امام جعفر صادق (ع) به مدرسه فیضیه قم روانه نموده و صحنه کشت و کشتار و جنایات وحشیانه را به وجود بیاورد و با زنده باد گفتن چنان وضعی به وجود آورد که طلاب بیپناه و شاگردان مکتب رئیس شیعه و مذهب ما را بزنند و بکشند و بعد مدعی شوند دهقانان بودند؟ دهقانان، سرِ تراشیده آنها را ندارند. آنها بوی ادکلن نمیدهند آنها همان گارد مسلح بودند که دولت به قم فرستاده بود. وای به حال دولت که بدون تعمق و عقل و درایت اقدام به چنین اعمال و جنایات موحش نمود. دولت کنونی در اثر نادانی و جهل صحنه ننگینی بر تاریخ جنایات این کشور گذاشت.»
حجتالاسلام سیدعبدالکریم هاشمینژاد نیز امشب در مسجد مروی سخنرانی کرد و با یادآوری واقعه مدرسه فیضیه دولت را مورد انتقاد قرار داد. او گفت: «ما امنیت نداریم. نسبت به کار یهودیها و بهاییها رسیدگی میشود ولی راجع به مدرسه فیضیه قم رسیدگی نمیکنند. مأمورین دولت عدهای از طلاب را کشته و مضروب کردهاند ولی دستگاه دادگستری میگوید ما آنها را نمیشناسیم [...] ما روحانیون از هیچچیز نمیترسیم و حاضریم در این راه جان خود را فدا کنیم.»
شنبه 11 خرداد 1342 / 8 محرم 1383 / 1 ژوئن 1963
خبر مهم: سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم در تلگرامی به ریاست ساواک از تصمیم آیتالله خمینی مبنی بر سخنرانی در روز عاشورا در مدرسه فیضیه خبر داد.
پیام اخیر آیتالله خمینی به وعاظ مبنی بر افشاگری علیه رژیم در ایام محرم، امشب در نازیآباد تهران دست به دست می شود. بنابه گزارش ساواک طلاب و روحانیون در هر منبری که در این محله وجود دارد، اعلامیه آیتالله خمینی بین مردم پخش می شود.
سازمان اطلاعات و امنیت امروز طی گزارشی به سفارش اخیر آیتالله خمینی به طلاب پرداخت و نوشت که ایشان وعاظ را ملزم کردهاند که در روزهای تاسوعا و عاشورا به شرح واقعه روز دوم فروردین در مدرسه فیضیه پرداخته و مردم را دعوت به بازدید از این مکان کنند. بنابه این گزارش آیتالله خمینی «به طلابی که در مدرسه فیضیه مسکن دارند دستور داده است در این دو روز آنچه لباس پاره پاره و حتی خونی و لنگه کفشها را و همچنین فرشهای مندرس و کتابهای سوخته شده را» جمعآوری و به معرض تماشای بازدیدکنندگان بگذارند.
حجتالاسلام محمدتقی فلسفی که از اول ماه محرم در مسجد آذربایجانیها سخنرانی میکرد، امشب در اثر ازدحام انبوهی از مردم به سختی توانست خود را به منبر برساند. تعداد حضار در مراسم را ساواک «بیش از چهل هزار نفر از طبقات مختلف مردم» برشمرد. در بین حضار در مراسم و در محلی ویژه که از قبل تحت مراقبت نیروهای امنیتی قرار گرفته بود، اسدالله علم هم حضور داشت. علاوه بر او ارتشبد حجازی رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران و سپهبد نعمتالله نصیری رئیس شهربانی کل کشور نیز حاضر بودند. فلسفی که از حضور این مقامات در مراسم آگاه بود، در خطابه خود بار دیگر بر لزوم برقراری دموکراسی و آزادی بیان در جامعه تأکید کرد و دولت را به خاطر محدود کردن حقوق اساسی ملت سرزنش نمود. او به منظور اثبات مخالفت هیئت حاکمه با روحانیت به ماجرای مدرسه فیضیه و اعزام طلاب به سربازی پرداخت و دولت را شدیداً مورد انتقاد قرار داد. در پایان سخنرانی، فلسفی از مردم خواست که برای رساندن صدای خود به گوش هیئت حاکمه، خواستههای زیر را با دوبار عبارت «صحیح است» تأیید نمایند. این خواستهها بنابه گزارش ساواک بدینشرح بود:
«1ـ حوزه علمیه قم و مراجع تقلید و علمای ایران حق دارند بر سرنوشت ملت ایران دخالت نمایند و هرگونه انتشار اعلامیه و نظریات آنها را دولت بایست جداً و حتماً و الزاماً و آزادانه به آنان توجه نماید.
2ـ دولت بایستی حتماً و جداً از حادثه اسفناک قم معذرت بخواهد.
3ـ آزاد ساختن طلاب علوم دینی که غیرقانونی به سربازخانهها بردهاند و معرفی کردن آنها به حوزه علمیه قم.
4ـ آزادی اجتماعی مردم و دخالت در سرنوشت خود.
5ـ آزادی زندانیان سیاسی که در گوشههای زندان به سر میبرند.
6ـ چاپ و انتشار نظریات مراجع تقلید در روزنامهها.
7ـ محاکمه و مجازات مسببین واقعه مدرسه فیضیه قم.»
به گزارش ساواک هر یک از خواستههای بالا با دوبار «صحیح است» مورد تأیید مردم واقع شد.
رئیس ساواک فارس در نامهای به استانداری خبر داد که در شب عاشورا مجلس سخنرانی آیتالله سیدعبدالحسین دستغیب در مسجد نو شیراز برپا خواهد بود. او در این نامه درخواست کرد «مأمورین انتظامی پیشبینی لازم را معمول دارند.»
امشب نیز در مسجد هدایت مراسم سخنرانی برپا بود. ابتدا حجتالاسلام غلامرضا گلسرخی به منبر رفت و پس از شرحی از رویارویی امام حسین (ع) با یزید، رشته سخن را به مدرسه فیضیه کشاند. او ماجرای روز دوم فروردین را محکوم کرد و از گسترش نفوذ وابستگان اسرائیل در ایران به شدت انتقاد کرد. پس از او آیتالله طالقانی به منبر رفت. او که به تازگی از زندان آزاد شده بود در این سخنرانی شرحی از مشکلات خود در زمان حبس را بازگو کرد و گفت: «مأمورینی که مابین جمعیت هستند و صحبت مرا بدون کم و کاست خبر دهند.»
ظهر امروز دو مأمور ویژه ساواک در پوشش اعضاء نهضت آزادی به ملاقات آیتالله خمینی رفته و پس از خاتمه مراسم عزاداری در اندرونی خانه به دیدار با ایشان پرداختند یکی از آنها به عنوان «پیک مطمئن هوایی در فرودگاه مهرآباد معرفی شد» که از این طریق بتوان اعلامیههای آقای خمینی را به کشورهای اسلامی فرستاد. در گزارش ساواک از این موضوع آمده است: «دو مأمور مزبور از خمینی میپرسند که دستور جدیدی برای ایام تاسوعا و عاشورا صادر میفرمایند؟ آیتالله خمینی میگوید جز همین اعلامیه که داده است و وعاظ را ملزم به گفتار و انتقاد از دستگاهها نموده، فعلاً دستور دیگری نیست. مأمور ساواک فارس علاوه مینماید که در شیراز قصد شدت عمل و احتمالاً تخریب در بین است و وسایلی برای این کار از طریق نهضت دریافت داشتند صلاح آیتالله چیست؟ خمینی میگوید فعلاً صلاح نیست و من حاضر نیستم در این ایام پیشآمدهای ناگواری بکند که منجر به ریختن خون مسلمین گردد.»
یکشنبه 12 خرداد 1342، 9 محرم 1383، 2 ژوئن 1963
طبق گزارش شهربانی بیرجند، سید علی خامنهای به علت تحریک اذهان عمومی و صحبت کردن از جریانات قم و ... بر روی منبر، دستگیر شد.
امروز مصادف با تاسوعای حسینی بود. مجالس سوگواری که امسال به شدت رنگ و بوی سیاسی گرفته بودند، بیش از پیش ساواک را نگران کرده بود. سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم امروز در تلگرامی به مرکز از قطعیت سخنرانی آیتالله شریعتمداری در منزل و آیتالله خمینی در مدرسه فیضیه در روز عاشورا خبر داد. او در تلگرام امروز خود پیشنهاد یکی از مأمورین امنیتی را چنین گزارش کرد: «اگر بعدازظهر عاشورا درب مدرسه فیضیه قفل شود و چند نفری از مأمورین انتظامی در داخل و پشتبام باشند و از ورود اشخاص جلوگیری کنند، تصور میرود که خمینی از رفتن به مدرسه فیضیه منصرف شود [و در صورتی که] چند تیر هوایی هم شلیک شود موضوع به کلی منتفی خواهد شد.» بدیعی پس از ارائه این پیشنهاد، نظر خود را نیز چنین نوشت: «شخصاً احتمال میدهم ممکن است به این ترتیب اصطکاکی حاصل شود و یا حداقل خمینی صحن مطهر حضرت معصومه (س) یا مثلاً مسجد اعظم را در صورت عدم موفقیت برای سخنرانی درنظر بگیرد.»
رئیس ساواک قم در گزارش دیگری خطاب به «تیمسار ریاست ساواک» ضمن اشاره به سخنرانی روز بعد آیتالله شریعتمداری نوشت: «ساعت 17 نیز خمینی به مدرسه فیضیه خواهد رفت و صحبت خواهد کرد و احتمالاً حملات شدیدی به دولت نموده و در اطراف زد و خورد مدرسه فیضیه مردم را تحریک خواهد نمود.» بدیعی در این گزارش با تکیه بر «اطلاعی که از چند منبع تأیید شده» بود از تصمیم مردم مبنی بر تنبیه عاملان مدرسه فیضیه خبر داد و احتمال داد که «به دایره انتظامی هجوم نمایند.» بدیعی با یادآوری لزوم کسب اجازه از سپهبد نصیری ـ ریاست کل شهربانی ـ برای استفاده از گردان سرباز اعزامی به قم نوشت: «شهربانی قم تقاضا نموده این گردان در ساعت 15 روز عاشورا که دستجات عزاداری متفرق شدهاند در شهر قم مانوری بدهند و سپس در شهربانی متمرکز واجازه به کاربردن آنها در صورت ضرورت به شهربانی داده شود.»
سرهنگ پرتو رئیس شهربانی قم امروز در گزارشی به اداره اطلاعات شهربانی کل کشور از تصمیم آیتالله خمینی مبنی بر سخنرانی در مدرسه فیضیه در عصر عاشورا خبر داد.
در این گزارش آمده است: «آیتالله خمینی با جمعیت کثیری به مدرسه فیضیه میرود و جمعیتهای سیاسی وابسته به جبهه ملی، دانشجویان دانشگاه، بازاری و غیره دست به تحریکاتی برای اغتشاش زده و احتمال حمله به سازمانهای دولتی و پلیس و برپا ساختن آشوب و بلوا را خواهند داشت و در چندین مورد خمینی نیز اظهار نموده روز عاشورا، قم را کربلای ثانی خواهیم نمود. عدهای نیز از قریه جمکران به عنوان محافظت وی به قم آمدهاند.» سرهنگ پرتو در خاتمه این گزارش به نقل از یاران خمینی نوشت که آنها اینبار مجهز بوده و «امکان آن نیز میرود جمعیتهای مزبور مسلح به اسلحه سرد باشند.»
دستجات عزاداری امروز نیز در خیابانهای قم به حرکت درآمدند. همچنین عدهای در حدود دو هزار نفر از جمکران و سراجه وارد قم شدند.
بانک صادرات قم امروز باز بود و اهالی این شهر برای ترمیم خرابیهای مدرسه فیضیه وجوهی را به حساب شماره 10 واریز میکردند.
بنابه گزارش سرهنگ بدیعی «در حدود پانصد نفر از افراد جبهه ملی تهران به قم آمده و در منزل [آیتالله] خمینی هستند.»
سرلشگر پاکروان امروز در نامهای به ساواک قم نوشت: «فردا نیز باید آرامش کامل برقرار شود از هر گونه اصطکاک جلوگیری نمایید.»
آیتالله سیدعبدالحسین دستغیب امشب مصادف با شب عاشورا در مسجد نو شیراز به منبر رفت و به سان دیگر منابر خویش، دستگاه حاکمه را به جرم ضدیت با دین اسلام و تلاش برای گسترش نفوذ اسرائیل و بهائیت در ایران، به شدت مورد حمله قرار داد.
دستغیب تهدیدهای اخیر مقامات انتظامی و ارعاب مردم را محکوم کرد و گفت: «غلط میکنید. مگر در کشور مشروطه ما آزادی نیست؟» او افزود: «ما حافظ قرآن و امنیت هستیم. ما حافظ دین هستیم. شاه قسم خورده در راه ترویج دین بکوشد و باید به قسمش عمل کند. [...] بنده افتخار دارم که با وجود ناچیزم زبان ناطق مراجع تقلید در شیراز شدهام و زهی افتخارم اگر در این راه شهید شوم. این آرزوی قلبی من است.»
حجتالاسلام محمدتقی فلسفی نیز امشب در مسجد آذربایجانیها به منبر رفت و در حضور عده کثیری از مردم که اطراف مسجد را نیز پر کرده بودند سخنرانی تندی علیه اقدامات غیرقانونی و غیردینی دولت ایراد نمود. او با تکیه بر نمایندگی از طرف آیتالله خمینی و شریعتمداری به استیضاح دولت پرداخت و ضمن قرائتنامه آیات فوق خطاب به وی، خود را محق در این امر دانست. او در ده بند دولت را استیضاح کرد و برای هر یک از بندها شعار «صحیح است» را از مردم طلب کرد. مردم پاسخ قاطعی به درخواست فلسفی دادند و هر یک از مفاد استیضاح را تأیید کردند. خلاصه این ده بند به این شرح بود: 1ـ چرا دولت مانع اظهارنظر مجتهدین در مورد قانون و سرنوشت مردم میشود. 2ـ دولت به چه مجوزی تصویبنامههای خود را در نبودن پارلمان صادر میکند. 3ـ دولت به چه مجوزی در روز دوم فروردین طلاب مدرسه فیضیه را مورد ضرب و شتم قرار داد. 4ـ چرا دولت از چاپ و نشر اعلامیه مراجع تقلید جلوگیری میکند. 5ـ چرا دولت پخشکنندگان اعلامیهها را دستگیر میکند. 6ـ دولت به چه مجوزی بازاریان را که در اعتراض به واقعه مدرسه فیضیه اعتصاب کرده بودند تحت فشار قرار میدهد. 7ـ دولت به چه مجوزی در برخی از شهرها جلوی برگزاری مجالس عزاداری امام حسین (ع) را گرفته است. 8ـ دولت موظف است اعلامیه مراجع را در روزنامهها منتشر نماید. 9ـ ملت ایران خواهان انتخابات آزاد است. 10ـ دولت به چه مجوزی عدهای از شخصیتهای سیاسی و مذهبی را مدتهاست که زندانی نموده است؟
فلسفی در پایان خطابهاش سفارش آیتالله خمینی مبنی بر اخذ کمکهای مردمی جهت تعمیر و بازسازی مدرسه فیضیه را به اطلاع حضار رساند و آنها را از افتتاح حسابی در بانک صادرات قم برای اخذ این وجوهات آگاه ساخت. نکته قابل توجه این بود که در این مراسم برخی اتباع خارجی نیز حضور داشتند. ساواک در یکی از گزارشهای خود به حضور دو امریکایی در این مجلس اشاره کرد که به کمک یک مترجم، به خطبه وعاظ گوش فرامیدادند.
مسجد هدایت تهران که پس از آزادی آیتالله طالقانی مجدداً پایگاه اعضای نهضت آزادی شده بود، امروز نیز مراسم عزاداری و سخنرانی داشت. آیتالله طالقانی طی نامهای به اعضای برجسته این گروه سفارش کرد که عصر امروز حجتالاسلام ناصر مکارم شیرازی سخنرانی کند. واعظ در این مراسم ضمن شرح مختصری از زندگی امام حسین (ع)، رشته سخن را به مدرسه فیضیه کشاند و با اشارهای ضمنی به ادعاهای شاه مبنی بر خواب دیدن امام زمان (عج) گفت: «کسانی که امام زمان (عج) را در خواب میبینند باید متوجه باشند.»
آیتالله طالقانی نیز امشب در مسجد هدایت سخنرانی کرد و با انتقاد از تفکر «المأمور معذور» این شعار را بهانهای قلمداد کرد که برخی از کارکنان دولت برای فراز از مسئولیت انسانی بدان متوسل میشوند. طالقانی در این خطابه بار دیگر پایمال شدن قانون اساسی و آزادی بیان در ایران را محکوم کرد و با سرزنش مقامات حکومتی در استقبال از هنرپیشه ایتالیایی گفت: «برای هنرپیشه چه مقدمات و برنامه پذیرایی درنظر میگیرند و برای نمایندگان روحانیون و آزادمردان حتی در زندان جای خوابیدن نیست.»
دستجات عزاداری تهران نیز امروز پرجمعیتتر از دیگر روزها در خیابانها به راه افتادند. بنابه گزارش ساواک شعار یکی از این دستهها چنین بود: «قم گشته کربلا ـ هر روزش عاشوراست ـ فیضیه قتلگاه است، خون جگر علما شد موسم یاری ـ مولایم خمینی ـ یا صاحبالعصر»
دسته عزاداری طیب حاج رضایی در شب عاشورای امسال جلوهای متفاوت از دیگر سالها داشت. این دسته امشب از چهار راه انبار گندم به راه افتاد و از خیابانهای سرچشمه و سیروس نیز عبور کرد. طیب پیشاپیش عزاداران حرکت میکرد و عکس آیتالله خمینی نیز بر روی علامت این دسته نصب شده بود.
دوشنبه 13 خرداد 1342، 10 محرم 1383، 3 ژوئن 1963
به مناسبت عاشورای حسینی در قم، مردم تظاهرات بسیار وسیع و پرشوری را به وجود آوردند و امام خمینی در مدرسهی فیضیه نطق آتشین و تندی علیه شاه ایراد کرد. شرح ماجرای روز تاریخی سیزدهم خرداد 42 قم اینچنین است:
صبح امروز منزل آیتالله خمینی پذیرای هزاران تن از سوگواران بود. از نخستین ساعات بامداد مردم قم و زائرین و سوگواران گروه گروه به منزل آیتالله خمینی میآمدند. مخبرین ساواک نیز از این مجلس غافل نمانده و شرح مفصلی از بیانات وعاظ گزارش دادند. در این مراسم به نوشته مأمور ساواک چند تن از روحانیون به شدت علیه اقدامات و مصوبات دولت اعتراض کردند. آنها زیرپاگذاشتن اصول و مبانی مذهب و پایمال نمودن قانون اساسی را محکوم کرده و حمله مأموران دولت به مدرسه فیضیه را مورد اعتراض شدید قرار دادند. آیتالله خمینی اما در این مجلس سخنرانی نکرد.
در کل شهر قم امروز شاهد دستههای عزاداری بود. این دستجات در شمارهی انبوه در حرم حضرت معصومه (س) جمع شدند و ضمن سوگواری شهادت امام حسین (ع)، فضایی ایجاد کرده بودند که کاملاً رنگ و بوی سیاسی داشت و به طور وضوح مخالفت با دولت و دستگاه را به نمایش میگذاشت.
آیتالله شریعتمداری نیز امروز در منزل خود میزبان عزاداران بود. او شخصاً سخنرانی کرد. بنابه گزارش ساواک، شریعتمداری ادعای دولت مبنی بر وابستگی جنبش روحانیت ایران به جمال عبدالناصر را رد کرد و افزود: «مامخالفتی با دولت نداریم این دولت است که خود را درگیر کرده» است.
در تهران نیز، عزاداری عاشورا حال و هوای متفاوتی نسبت به سالهای قبل داشت. دستجات عزاداری از پیشهماهنگیهایی کرده بودند و تقریباً شعارهای یکسانی میدادند. آنها به جای نوحهسرایی، اشعاری سرمیدادند که جنبه کاملاً سیاسی داشت یکی از این اشعار بنابه گزارش ساواک به این شرح بود: «گفت عزیز فاطمه ـ نیست ز مرگ واهمه ـ تا به تنم توان بود ـ زیر ستم نمیروم ـ ننگ و حیات و ذلتش ـ عزت و مرگ و لذتش ـ من ز یزید بیپدر ـ ظلم و ستم نمیکشم ـ شد ساحت فیضیه عاشورا ـ در روز قتل زاده زهرا ـ در تربت اعلی شد موج خون بر پا ـ عمال اسرائیلی رسوا ـ کشتند از کین بیپناهان را ـ در تربت اعلی شد موج خون برپا»
در اینجا جا دارد که از مهم ترین عزاداری های تهران یاد کنیم:
گروه کثیری از سوگواران تهرانی امروز دسته عزاداری پرشکوهی ترتیب داده و از مسجد حاج ابوالفتح در میدان شاه به سمت دانشگاه تهران حرکت کردند. صبح زود پیش از آغاز این راهپیمایی درب مسجد حاج ابوالفتح توسط مأموران قفل شده بود. مردم این قفل را شکسته و با ورود به مسجد آهنگ حرکت کردند اما دسته عزاداری دیگری وارد مسجد شد که نگرانی مردم را برانگیخت. سردسته این گروه فردی معروف به ناصر جگرکی بود. آنها از طرف دستگاه مأمور شده بودند تا با ایجاد اخلال و درگیری با عزاداران مانع حرکت آنها شده و بهانهای برای ورود مأموران شهربانی به صحنه فراهم آورند. مهدی عراقی پیش از این با طیب حاج رضایی و حسین رمضانی یخی گفتگو کرده و موافقت آنها را برای همراهی با نهضت روحانیون جلب کرده بود. گوینده این مراسم طی نطقی کوتاه با زیرکی تمام ناصر جگرکی را از این تصمیم خود منصرف ساخت. مردم عزادار سرانجام حرکت خود را آغاز کرده و با عبور از خیابانهای سیروس، سرچشمه و بازار خود را به مجلس شورای ملی رساندند. آنها اندکی توقف کرده و پس از سر دادن شعارهایی در حمایت از آیتالله خمینی و محکومیت دولت، به سمت دانشگاه تهران به راه افتادند. حوالی ظهر اجتماع بیسابقهای از مردم در برابر دانشگاه به چشم میخورد. آنها پس از دقایقی سخنرانی سیاسی و شعارهای ضدحکومتی، از میدان 24 اسفند به پایین آمده و با عبور از خیابان سیمتری در برابر کاخ مرمر توقف و شعارهای تندی دادند از جمله آنها میتوان به شعار «مرگ بر دیکتاتور» اشاره کرد. مردم در حمایت از آیتالله خمینی نیز میگفتند: «خمینی، خمینی خدا نگهدار تو ـ بمیرد بمیرد دشمن خونخوار تو». جمعیت انبوه مردم که به گفته برخی از شاهدان عینی بیش از صد هزار نفر برآورد میشد، ساعاتی پس از ظهر به بازار بازگشتند. ساواک گزارشهای متعددی از این مراسم تهیه کرد. که چند نمونه از آنها به این شرح است:
«حسین مجاهد روز 42 /03 /13 موقعیکه جمعیت مخالف وارد بازار شد در بازار خیاطها روی شانه مردم رفتت و اظهار داشت ما در مکتب حسینبن على (ع) تربیت شدهایم و باید آزادی خود را بدست آوریم. امروز بیاری حضرت آقای خمینی قیام نمودهایم ما میخوهیم که زندانیان بیگناه را آزاد کنند. شعار ما شعار اسلامی است و شعار مخالف نمیدهیم. ما اجازه نمیدهیم که دولت اسرائیل با ایران پیمان دوستی ببندد برادران بازاری و دانشگاهی همیشه دست اتحاد و اتفاق بیکدیگر داده و میدهند.
مجتمعین درمیدان شاه و مسجد حاج سیدابوالفتح واقع در میدان شاه که قریب 3000 نفر میباشد بطرف سه راه سیروس و بازار حرکت کردند و شعری میخوانند که جنبه سیاسی دارد و چاپی است…نوحه روز عاشورا
گفت عزیز فاطمه : نیست زمرگ واهمه -تابه تنم توان بود - زیرستم نمیروم - ننگ و حیات و ذلتش - عزت و مرگ و لذتش - من زیزید بیپدر ظلم و ستم نمیکشم - شد مساجد فیضیه عاشورا - در روز قتل زاده زهرا - در تربت اعلى موج خون بر پا - عمال اسرائیل رسوا - کشتند از کین بیپناهان را - در تربت اعلی شد موج خون بر پا
جمعیتی که از میدان شاه حرکت کردهبود به طرف سه راهامین حضور در حرکت است و مرتبا نوحه قبلی را میخوانند و شعارهای پارچهای زیر راه همراه دارند. زندگی بجز عقیده و مبارزه در راه آن نیست - ما از شهید شدن و از مرگ نمیترسیم - شعارهای عربی زیادی با خود دارند.
اطلاع میرسد که مجتمعین مسیر خود را بکسی نمیگویند ولی میگویند باید امروز خون بدهیم و عاشورای حقیقتی بر پا کنیم.
پیرو گزارشات قبلی دسته عزاداران مسجد حاجابوالفتح از سیمتری نظامی و فلکه باغشاه وارد خیابان سپه گردیده و در ابتدای خیابان کاخ ضمن تکرار شعارهای لفظی قبلی مشتهای گره کرده به خود را بسوی کاخهای سلطنتی بالا برده و شعار میداند (مرگ بر دیکتاتوری - مرگ بر دیکتاتور) مجموع کسانیکه در این دموتستراسیون نیمه مذهبی شرکت دارند از 8 هزار نفر بیشتر و اکثرا بازرایها - دانشجویان و طلاب مصدقی - تودهائی و نهضت آزادی میباشند و جلوداران آنها نیز صدها دوچرخه سوار دانشجو هستند که راهها را برای عبور متظاهرین باز میکنند.
هماکنون خبر رسیده که پیش قراولان آنها از میدان سپه گذشته و به ابتدای ناصر خسرو رسیدهاند.
دستهای که از مسجد حاجابوالفتح بطرف سرچشمه حرکت نمودهبود در این ساعت بمیدان بهارستان رسیده و بعلت ازدیاد جمعیت و بسته شدن راه وضع عبور و مرور مختل گردیدهاست وضع عادی است و شعارهای شفاهی (نامفهوم) بعضا تکرار میشود. (نامفهوم) اینکه علاوه بر (نامفهوم) که ذیلا بعرض میرسد افراد آن دسته جلوی عابرین پیاده و پیاده رو را گرفته و حتیالامکان راکبین اتومبیلها و عابرین را داخل در صفوف خود میکنند فرمان است.
دستهای در حدود سه هزار نفر که در بین آنها دانشجویان و اعضاء وابسته به جبهه ملی نیز دیده میشوند از مسجد حاجابوالفتح خارج و بطرف میدان سرچشمه در حرکت هستند و شعار شفاهی آنها عبارت است از ـ(گفت عزیز فاطمه نیست ز مگر واهمه
- تا که توان طلب بخود زیر ستم نمیرویم )
شعارهای پارچهای جهان بنور آیتاله خمینی زنده شدهاست. زیر بار ننگ نروید. اگر دین ندارید در دنیا آزاد باشید. خواستههای مراجع خواستههای مردم است. عقیده زندگی مبارزه در راه دین است.
جمعیتی از مسجد هدایت خارج شدهبودند ساعت 4 به جلوی مسجد شاه رسیدهاند و شعار آنها عبارتست از خمینی پیروز است.
خدا همراه خمینی است. جمعیت در حدود 1500 نفر میگردد .
از قسمت پائین بازار عدهای با شعار مرگ بر این دیکتاتور - مرگ بر این دیکتاتور - خمینی خمینی ملت طرفدار توست - خدا نگهدار توست - بمیرد دشمن تو - مرگ بر دین دیکتاتور - مرگ بر این دیکتاتور - افراد مزبور گویا از طرف نهضت آزادی میباشند این دسته در حال حاضر در بازار بزرگ است و مامورین انتظامی دخالتی ندارند.
توضیحا ساعت 1314 خبر رسید که عدهای از مسیر ناصر خسرو وارد مسجد شاه شده بودند از مسجد شاه خارج به بازار رفتند.
دسته باقیمانده از دسته مسجد حاج ابوالفتح که قریب 500 نفر است مرتبا شعار میدهند. خمینی - خمینی ملت طرفدار تو است – خدا نگهدار تو است - بمیرد بمیرد دشمن - خونخوار تو. این شعار در جلوی کاخ سلطنتی چهار راه پهلوی داده شد.
ضمنا پلاکتی باین شعار در دست دارند: اجرای (نامفهوم) علمای قم خواسته ملت است.
این دسته اکنون در جلوی دارائی میباشد و گویا بطرف بازار خواهند رفت.
ضمنا دسته سینهزنی جنوب خاتمه یافتهاست وضع در بازار عادی است.
در منطقه بازار - مسجد جامع - مسجد شاه - مسجد بزازها و تکایا - مهمتر از همه نطق آقای شیخباقر نهاوندی بود که در تکیه واقع در جنوب بانک ایرانیان نزدیک چهار سوق کوچک سخنرانی کرد نامبرده امروز در مورد لوایح شش ماده اعلیحضرت سخنرانی کرده و گفت: یک فردی که به اروپا و امریکا رفته و با رقاصهها رقصیده و باصطلاح دموکراسی اروپائی را برای خودش گرفته مدعی است که قانون وضع میکند: این شخص که در موارد قانونی وضع میکند نمیداند که در کشور تهیه قانونی یعنی قانون حسینی است. در این موارد میگویند یک زن فاحشه بیاید به مردم رای بدهد، زنی که در مقابل مردان مثل پنیر وا میرود - ولی قوانین اسلام که عالیترین قوانین است امروز زیر پا گذاشته. من امروز شما را به قیام دعوت میکنم - در کوچه و بازار سینه زدن کار درست نمیشود باید از آیتالله خمینی که امروز جلو افتاده و چون از دین صحبت میکند ما مخلص او هستیم تبعیت کرد - من 11 سال است که مبارزه میکنم نه از زندان - نه از شلاق و نه از مرگ - از هیچ چیز نمیترسم من میدانم که بین حاضرین کسانی وجود دارند که در لباس معمم و یا غیر معمم گزارش سخنرانی مرا خواهند داد ولی چون در راه دین قدم بر میدارم از هیچ چیز نمیترسم من شما را به مبارزه (نامفهوم) دعوت میکنم. باید برای دین حسن قیام کنید - غافلید که کمونیستها در این مملکت چه کردند - آن بلوارها و آن سرو صداها به کجا کشید. امروز دین ما پا برجاست و محکتر از سابق شده و این مواد قانونی که از طرف این اشخاص صادر شده نمیتواند دین را پایمال کند.
یکدسته که قریب 1000 نفر میباشد و مربوط به سمنانیهای مقیم مرکز است از میدان شاه به طرف خیابان ری و سه راه امین حضور در حرکت است و این نوحه را میخوانند: شه لب تشنگان رود سوی میدان ای خدای من- مرا یاری کن با خون … دین الهی - خون جگر علماء - مولای من خمینی - مولای من خمینی - مولای من خمینی.
جمعیت کثیری که قریب 15000 نفر میگردد و از میدان شاه حرکت کرده بود با دادن شعار: خمینی: ملت نگهدار تو است. در جلوی مجلس اجتماع کرده و مرتبا شعار میدهند. جمعیت هر لحظه در تزاید است.
عدهای درحدود5هزارنفر درحدود کوچه آبشار درحرکت هستند به طرف شمال - نوحه آنها عبارت است از گفت عزیز فاطمه نیست (نامفهوم) زیربار ظلم وستم(نامفهوم). ضمنا پلاکتی را باخود حرکت میدهند(اگردین ندارید آزاده باشید.)
به مناسبت عاشورای حسینی در قم، مردم تظاهرات بسیار وسیع و پرشوری را به وجود آوردند و امام خمینی در مدرسهی فیضیه نطق آتشین و تندی علیه شاه ایراد کرد. رژیم که سعی داشت مانع سخنرانی آیتالله خمینی شود، هنگام شروع سخنرانی برق را قطع کرد اما متصدیان از باطری اتومبیل جهت شرایط مساعد در سخنرانی استفاده کردند.
منابع:
روزشمار 15 خرداد، بهار ۱۳۴۲، یحیی آریا بخشایش، در دست چاپ، سوره مهر
قیام پانزدهم خرداد به روایت اسناد، جلد 1 – زمینه ها، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1378
خاطرات پانزده خرداد؛ قم(دفتر اول)، ویراست دوم، به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، 1388
روزشمار انقلاب اسلامی در قم، مقداد توانانیا - حسین آقاجانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387
بانک اطلاعات تاریخ انقلاب اسلامی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی
روزنامه های کیهان و اطلاعات
تعداد بازدید: 4225
آرشیو مقالات
جدیدترین مطالب
پربازدیدها
