کاپیتولاسیون و بیگانه ستیزی حضرت امام خمینی (ره)

علی اکبر کجباف

چکیده:
کاپیتولاسیون به معنای انعقاد عهدنامه و قرارداد و در مفهوم عام حقوقی،به نظام قضاوت‌ کنسولی اطلاق می‌گردد،این موضوع در تاریخ ایران و جهان‌داری سابقه طولانی است. سابقه تاریخی کاپیتولاسیون در جهان به دولت عثمانی در زمان سلطان سلیم اول معروف به‌ سلیمان قانون در سال 1535 م با فرانسوی اول پادشاه فرانسه در قالب یک عهدنامه بازرگانی‌ می‌باشد و در ایرن به عهد صفویه در زمان شاه سلطان حسین با نماینده لویی چهاردهم پادشاه‌ فرانسه به سال 1708 م در خصوص نحوه رسیدگی به اختلافات بین ایرانیان و فرانسویان‌ می‌باشد که بطور رسمی کاپیتولاسیون در ایران که زمینه تسلط بیگانه در این کشور گردید به‌ قرارداد ترکمچای که در سال 1828 م بین ایران و روسیه منعقد شد و این قرارداد در زمان رضا شاه لغو گردید و مجدداً در زمان محمد رضا شاه پهلوی در سال 1343 هش کاپیتولاسیون به‌ تصویب مجلسین شورای ملی و سنا رسید که با اعتراض شدیداللحن امام خمینی(ره)مواجه‌ شد و منجر به دستگیری و تبعید ایشان به ترکیه گردید امام خمینی(ره)در طی نطق تاریخی و در متن اعلامیه صادر شده پیرامون کاپیتولاسیون به بیگانه‌ستیزی در ایران پرداخت و نفی‌ ذلت و قطع دست قدرتهای استعماری و عدم وابستگی اقتصادی خواستار شد و مردم و مراجع‌ خواستار مقابله با اهداف استعماری کاپیتولاسیون گردید و پیامدهای ناشی از مقابله امام‌ خمینی با کاپیتولاسیون به متزلزل نمودن ارکان قدرت پهلوی و همچنین ترور حسنعلی منصورو آمادگی برای مقابله هرچه بیشتر با حرکت‌های پهلوی از سوی مبارزین انقلابی گردید اگرچه‌ این حرکات منجر به تبعید ایشان شد و رژیم تلاش کرد با خروج امام‌ از صحنه مبارزه سیاستهای خود را در جهت تصویب کاپیتولاسیون ادامه دهد.
مقدمه
واژه کاپیتولاسیون از کلمه لاتین‌ Capitulareیا کلمه ایتالیایی‌Capitulazioneمشتق شده و به معنی انعقاد عهدنامه و قرارداد و یا خود عهدنامه آمده است.و این کلمه به معنای‌ معاهده بین مسیحیان و غیر مسیحیان از آن‌ زمان به جا مانده است.برخی آن را ترجمه‌ کلمه عربی صلح موقت دانسته‌اند.مفهوم عام‌ حقوقی کاپیتولاسیون به پیمان‌هایی اطلاق‌ می‌شودکه نظام قضاوت کنسولی و یا حقوقی‌ قضاوت برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی یک کشور اعطا می‌کند. در نتیجه چنین پیمانی،اتباع آن کشور بیگانه از شمول قوانین و ضوابط جاری جزایی و مدنی‌ در قلمرو کشور میزبان مستثنی بوده و رسیدگی‌ به دعاوی حقوقی آنان و یا محاکمهء آنان در موارد اتهام به ارتکاب جرم،در دادگا‌ه‌های‌ مخصوصی و یا محاکم مختلط و یا با حضور کنسول آن کشور بیگانه و یا نماینده او به عمل‌ می‌آید.(1)
کاپیتولاسیون به مسأله رفتار بیگانگان‌ مربوط می‌گردد و در ایران سابقه بسیار طولانی‌ است و همیشه این بحث وجود داشته که‌ بیگانگان باید از چه حقوق و حمایت‌هایی قانونی‌ برخوردار و یا محروم باشند و هیچگاه‌ مقررات مشترکی در این زمینه وجود نداشته‌ است.گاهی کشوری برای اتباع بیگانه هیچ‌گونه‌ حقی قائل نبوده است بنابراین در چنین وضعی، حضور بیگانگان در آن کشور امکان نداشت. تأمین روابط تجاری و فرهنگی کم‌کم این‌ وضع را تعدیل کرده و تا آنجا پیش رفته که‌ بعضی گفته‌اند بیگانه و خودی تفاوتی از لحاظ مقررات نباید داشته باشد.(2)
سوابق تاریخی کاپیتولاسیون
سابقه تاریخی کاپیتولاسیون در جهان به‌ دولت عثمانی،زمان سلیمان اول معروف به‌ سلیمان قانونی در سال 1535 م با فرانسوی‌ پادشاه فرانسه می‌رسد که عهدنامه بازرگانی‌ میان آنان منعقد گردید و به موجب آن برای‌ اولین بار مقرر گردید اتباع فرانسه در خاک‌ عثمانی تابع احکام کنسولی کشور خویش‌ (فرانسه)می‌باشند.البته این امتیاز به علت‌ ضعف دولت عثمانی نبود.زیرا در آن تاریخ، دولت عثمانی در اوج قدرت قرار داشت و اسلام در هیچ شرایط اجازه چنین برتری را به‌ بیگانگان نمی‌دهد.از آنجائیکه چنین امتیازی‌ به این شکل سابقه نداشت آن را امتیاز اول نام‌ داده‌اند.البته بعدها که دولت عثمانی در آستانه‌ زوال و ناتوانی قرار گرفت همین امتیاز قضاوت‌ کنسولی،عامل مداخلات روزافزون و تسریع‌ در تجزیه آن امپراطوری بزرگ گردید.(3)
در ایران عهد صفوی روابط با خارجیان‌ توسعه یافت و بدون اینکه امتیازات کنسولی‌ داده شود با آنان رفتار خوبی انجام می‌گرفت‌ تنها در قرارداد 1708 م شاه سلطان حسین با نماینده لویی چهاردهم پادشاه فرانسه ارفاقی‌ در شکل ماده شانزده و هفده درمی‌آید که اولاً رسیدگی و اختلاف بین دو فرانسوی در ایران به‌ عهده کنسول فرانسه قرار می‌گیرد.ثانیاً در صورت اختلاف فرانسویان با خارجیان،با حضور کنسول فرانسه به قاضی ایران حق‌ رسیدگی و رای می‌دهد. (4)
بعد از عهدنامه گلستان که به دنبال اولین‌ جنگ با روسیه قسمتی از خاک ایران جدا شد، جنگ دومی بر ایران تحمیل گردید که پیامد آن معاهد ترکمنچای در سال 1828 م است‌ که به امضاء عباس میرزا و ژان پسکیو و ریچ‌ نماینده و فرمانده سپاه روس می‌رسد و به مدت‌ یک قرن ضایعات فراوان برای ایران داشت. برای آگاهی بیشتر فصول هفتو هشت این‌ معاهده را می‌آوریم با این یادآوری که فصل‌ هفت در امور حقوقی و فصل هشت درامور جزایی است.
فصل هفت می‌گوید:تمام امور متنازع فیه و مرافعاتی که بین اتباع روس به وقوع می‌رسد موافق قوانین و رسوم دولت روسیه فقط به‌ رسیدگی و حکم سفیر یا کنسول‌های‌ اعلی‌حضرت امپراطوری روس حل و فصل‌ می‌شود.و همچنین است اختلافات و دعاوی‌ حاصله ما بین اتباع روس و اتباع مملکت دیگر در صورتی که طرفین به حکومت مشار الیه‌ تراضی نمایند اختلافات و مرافعاتی که ما بین‌ اتباع ایران و اتباع روسیه به ظهور می‌رسد. مراجعه به حاکم ایران شده رسیدگی و صدور حکم آن باید در حضور مترجم سفارت یا کنسولگری به عمل آید به این دعاوی که بر وفق‌ قانون ختم شده است مجدداً رسیدگی نمی‌شود اگر تهدید نظر لزوماً اقتضا نمود باید با استحضار وزیر مختار یا کاردار کنسول روس‌ در حضور مترجم سفارت و یا کنسولگری در یکی از دفترخانه‌های اعلی‌حضرت شاهنشاه‌ ایران که در تبریز یا تهران منعقد است تجدید رسیدگی به عمل آمده حکم داده شود.(5)
کاپیتولاسیون در ایران که در انحصار دولت روسیه بود کم‌کم از انحصار این کشور خارج گردید و بسیاری از دولت‌های دیگر با استفاده از اصول کاملة الوداد صاحب این حق‌ شدند و قضاوت کنسولی خود را بر دستگاه‌ سیاسی و قضایی ایران به دست آوردند.اسپانیا، فرانسه،امریکا،اطریش،هنگری،بلژیک، یونان،ایتالیا،آلمان،انگلیس و بسیاری از کشورهای از این قبیل،حتی دولت عثمانی هم‌ با استفاده از شرط کاملة الوداد به این گروه‌ پیوست. (6)
ولی در سال 1297 هـ.ش دو سال قبل از کودتای رضا خان دو تصویب‌نامه در دولت‌ صمصام السلطنه تصویب شد در یکی قید گردید معاهدات،مقاولات و امتیازاتی که از یکصد سال به این طرف دولت استبدادی روس‌ و اتباع آن از ایران گرفته‌اند،تماماً تحت فشار و جبر و زور بود.یا به وسیله عوامل غیر مشروعه از قبیل تهدید و تطمیع برخلاف‌ صلاح و صرفه مملمکت و ملت ایران بوده است‌ و در تصویب‌نامه دیگری می‌گوید محاکمات‌ وزارت خارجه باید موقوف و رسیدگی به‌ دعاوی واقعه بین اتباع خارجه و ایران در محاکمات عدلیه موافق قوانین مملکتی به عمل‌ آید.این اقدام دولت صمصام السلطنه را مورخین اقدامی شجاعانه گفته‌اند البته این زمان‌ وقتی است که دولت شوروی حکومت روسیه‌ را به دست گرفته که خود با امتیازات دوره‌ تزاری مخالف بود و دولت جدید شوروی از پاره‌ای امتیازات و قراردادهای تحمیلی روسیه‌ تزاری صرف نظر کرد.(7)
کاپیتولاسیون و بیگانه‌ستیزی امام‌ خمینی(ره)
بعد از کودتای 28 مرداد 1332 هـ.ش‌ رژیم ایران به دنبال تکیه‌گاهی در خارج از قلمرو حاکمیت ملی خود بود تا بتواند نیروهای‌ نظامی و ناآرامی‌های داخلی را سرکوب نماید. سرانجام این وضعیت منجر به خرید روزافزون‌ اسلحه از امریکا و توسعه سلاح‌های پیشرفته‌ نظامی در ایران گردید.با سرازیر شدن‌ تجهیزات و تسلیحات امریکایی کارشناسان‌ نظامی امریکا نیز روزبه‌روز بر تعدادشان‌ افزوده می‌شد و با توسعه روابط سیاسی - اقتصادی بین دولتین ایران و امریکا سرانجام‌ وزارت جنگ امریکا تصمیم گرفت که به‌ منظور کسب حیثیت بیشتر و افزایش رفاه اتباع‌ خود در ایران و با استفاده از فرصت پیش‌ آمده،پیشنهاد اعطاء مصونیت سایسی و قضایی را برای اتباع خود به دولت ایران‌ بنماید.(8)
بنا به اظهار میرفندرسکی،معاون وزارت‌ خارجه ایران،امریکا این پیشنهاد را در اسفند ماه 1340 پیش از آغاز رفورم ننگین«انقلاب‌ سفید»به ایران داده بود اما با آغاز این رفورم از آنجا که امپریالیسم امریکا امیدوار بود که‌ اجرای آن موجب پیشگیری از جنبش مسلحانه‌ و عملیات پارتیزانی گردد،و دیگر نیازی به‌ دخالت نظامیان امریکا در ایران نباشد بر این‌ پیشنهاد خیلی پافشاکری نکرد.ولی به دنبال قیام‌ خونین پانزده خرداد و اوج روزافزون نهضت‌ امام خمینی و گزارشات کارشناسان امریکایی‌ مبنی بر عدم موفقیت رژیم شاه در جلب‌ رضایت توده‌ها و ایجاد امیدواری امپریالیسم‌ امریکا،بار دیگر پیشنهاد مزبور را مطرح‌ ساخته،رژیم شاه را جهت تصویب آن تحت‌ فشار قرار داد.(9) بدین وسیله احیا و تصویب‌ کاپیتولاسیون یکی از ره‌آوردهای زنده‌ی‌ رفورم آمریکایی به اصطلاح انقلاب سفید است که به دست شاه،نخست‌وزیر و نمایندگان‌ مجلسین بر ملت ایران تحمیل گردید.و بیش از پیش ماهیت انقلاب سفید و هواداران آن را بر ملا ساخت.بدینوسیله کابینه اسدالله علم در 13 مهر سال 1342 به دستور شاه پیشنهاد آمریکا مبنی بر اعطای مصونیت قضایی به اتباع‌ آمریکایی را به صورت یک لایحه قانونی در هیأت دولت تصویب کرد.بعد از تصویب این‌ لایحه،وزارت خارجه مراتب خوشوقتی و رضایتمندی رژیم را از این تصویب به اطلاع‌ سفارت امریکا رساند و لایحه در سال 1343 به تصویب مجلسین شورای ملی و سنا رسانده‌ شد.این لایحه در جلسه مورخ 12 مهر 1343 با اکثریت 47 رأی موافق در برابر 16 رأی‌ مخالف از نمایندگان حاضر در جلسه به‌ تصویب رسید.که با عکس‌العمل درونی برخی‌ از افراد نمایندگان مواجه شد مانند سناتور سید جلال‌الدین تهرانی که به یکی از دوستان خویش‌ اظهار داشته،دو شب پیش،پس از تصویب‌ مصونیت قضایی اتباع امریکایی به دکتر عالیخانی، دکتر آموزگار و عطاءالله خسروانی‌ وزراء کابینه به این عمل اولیای حزب ایران و نوین اعتراض نموده و گفته‌اند این ننگ بر دامن‌ دولت و حزب ایران نوین تا ابد باقی خواهد ماند لذا پس از مراجعت اعلی‌حضرت از شیراز از کابینه استعفاء خواهیم کرد.(10)
در همین راستا،موضع علی امینی در مورد کاپیتولاسیون را برشمرده از آنجائیکه از سابقه‌ ننگین کاپیتولاسیون در ایران آگاه بود و نمی‌خواست که داغ جدید احیاءگر کاپیتولاسیون را ببه قرارداد کنسرسیوم خود اضافه کند به همین خاطر امینی تا تیرماه 1341(یعنی پنج ماه بعد از درخواست امریکا)در پست نخست‌وزیری باقی ماند از جواب دادن‌ بهاین درخواست طفره رفت یک ماه و نیم بعد از اتمام نمایش انقلاب سفید و یکسال پس از طرح درخواست امریکا،دولت«علم»به‌ درخواست آمریکا برای اعطای مصونیت به‌ مستشاران نظامی آن کشور پاسخ داد.در تاریخ‌ 21 /2 /1341 وزارت خارجه با ارسال‌ یادداشت شماره 8800 به سفارت امریکا چنین گفت«...در خصوص اعضاء عالی‌رتبه‌ هیئت مستشاری که دارای گذرنامه سیاسی‌ می‌باشند موافقت گردید که به نامبردگان وضع‌ سیاسی داده شود تا بتوانند از مصونیت‌ها و امتیازات مربوط برخوردار شوند و در خصوص بقیه کارمندان هیئت‌های مستشاری‌ آمریکا نیز مطالعاتی در جریان است تا برای‌ آنها نیز امتیازات و تسهیلات بیشتری فراهم‌ گردد.(11)
بدینوسیله لایحه کاپیتولاسیون ابتدا توسط دولت اسد اله علم به مجلس برده شد و پس از او حسنعلی منصور به تصویب سنا و سپس مجلس‌ شورای ملی در تاریخ 12 مهرماه 1342 با اکثریت 47 رای موافق در مقابل 16 رای‌ مخالف به تصویب رسید.(12)
در آن زمان ایران‌شناسان یا ناظرین سیاسی‌ اندکی،اهمیت درازمدت آنچه که در حال‌ وقوع بود درک می‌کردند تی.کویلر یانگ از دانشگاه پریستون در این مورد استثناء است‌ وی شاهد دست اول احساسات ضد امریکا در ایران در واکنش نسبت به«موافقت‌نامه وضعیت‌ نیروها»(کاپیتولاسیون)بود.
یانگ در مقاله محکمی در دانشگاه‌ هاروارد آوریل سال 1965 م موقعیت را به‌ این شکل توصیف کرد.«این اخبار با واکنش‌ عمومی غضبناک و تلخی مواجه گردید که در مطبوعات منعکس شده باید این منعکس شدن‌ خشم عمومی در مطبوعات،از چشم دولت‌ پنهان مانده باشد.زیرا نظارت مستمر و نزدیکی که دولت بر مطبوعات داشت بسیار زیاد بود.عمق و وسعت خشم شدید مردم برای‌ هر فردی که چند هفته بعد از این واقعه از این‌ کشور دیدن می‌کرد بسیار ناراحت‌کننده بود. یانگ در اوایل سال 1969 به دانشجویان‌ خود در پریستون گفت:موافقتنامه نیروها، اشتباه فجیعی برای منافع امریکا در ایران بود. و این قانون سنگین به عنوان نشانه فاحش‌ امپریالیسم تفسیر می‌شد با این همه ما برای‌ اجرای آن پافشاری می‌کردیم.(13)
جیمز بیل در کتاب عقاب و شیر می‌نویسد روشنفکران مذهبی و غیر مذهبی ایران به شدت‌ با لایحه مصونیت خارجیان از تعقیب قانونی‌ مخالف بودند.یکی از رهبران مذهبی در 26 اکتبر 1964 م یک روز بعد از تصویب وام‌ 200میلیون دلاری برای تجهیزات نظامی و سالروز چهل و پنجمین سال تولد شاه،قد علم‌ کرد و علناً این موافقتنامه را محکوم نمود.این‌ سخنران آیتا...روح‌الله خمینی بود.
این سخنرانی پرشور او،یکی از مهمترین و تحریک‌کننده‌ترین بیانات سیاسی ایراد شده‌ در ایران در این قرن می‌باشد.(امام)خمینی در این سخنرانی با کمال قدرت و به طور مستقیم، شاه و امریکا را به دلیل تلاش برای نابود کردن‌ یکپارچگی و استقلال ایران،مورد حمله قرار داد.(14) خمینی گاهی با خشم،گاهی با دلسوزی و ترحم و گاهی تقریباً ملتمسانه و عاجزانه با تاکید بر تپش زیاد در قلبش این سخرانی را آغاز کرد وی گفت«شأن و اعتبار ما زیر پا گذاشته شده،بزرگی ایران نابود شده است»(15)
جیمیز بیل اضافه می‌کند تفاوت‌ کاپیتولاسیون در ایران با سایر ممالک در اینست که به لحاظ کاربرد،بسیار گسترده‌ می‌نمود و به استثناء مواردی از آن در آلمان‌ غربی در هیچ‌یک از کشورهای دیگر سابقه‌ نداشت زیرا هرگونه نظارت قانونی ایرانیان را بر گروه‌های امریکایی مستقر در ایران که دائماً نیز رو به افزونی بود.بی‌اثر و خنثی می‌کرد و این می‌توانست که به خویشان و بستگان آنها نیز بسط یابد.
امام خمینی در 4 آبان‌ماه 1343 با ایراد سخنرانی مهیج و کوبنده‌ای موضوع نهضت را در برابر استکبار غرب و شرق روشن ساختند در همان روز از ایشان اعلامیه‌ای در تیراژ وسیعی چاپ و منتشر شد.امام در این اعلامیه‌ تصریح نمودند که تصویب کاپیتولاسیون اقرار به مستعمره بودن ایران است که برای مجلس سنا و شورای ملی خلاف اسلام و قرآن و از اعتبار قانونی ساقط می‌باشد.
در این اعلامیه آمده:آیا ملت ایران می‌داند که مجلس به پیشنهاد دولت سند بردگی ملت‌ ایران را امضاء کرد؟و قلم سیاه کشید بر جمیع‌ مفاخر و اسلامی و ملی ما...
امام خمینی در رد تصویب ننگین‌بار و ذلت‌آفرین کاپیتولاسیون،به این اصل قرآنی «و لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا»(16) استناد می‌کند که آیا ملت ایران می‌داند،در این‌ روزها در مجلس چه گذشت؟می‌داند بدون‌ اطلاع ملت و به‌طور قاچاق،چه جنایتی واقع‌ شده،ایران را از عقب‌افتاده‌ترین ممالک دنیا پست‌تر کرد،اهانت به ارتش محترم ایران و صاحب‌منصبان و درجه‌داران نمود حیثیت‌ دادگاه‌های ایران را پایمال کرد.ملت ایران را در تحت اسارت امریکایی‌ها قرار داد.مجلس‌ مترقی ایران با ادعای سابقه تمدن دو هزار و پانصد ساله به ننگ‌ترین و موهن‌ترین‌ تصویبنامهء غلط دولت‌های بی‌حیثیت رأی‌ می‌دهد و ملت را عقب‌افتاده‌ترین ملل به عالم‌ معرفی می‌کرد.(17) امام مطرح فرمودند که قانونی‌ در مجلس بردند که در آن قانون اولاً ما را ملحق کردند به پیمان وین و ثانیاً الحاق کردند به پیمان وین که تمام مستشاران نظامی امریکا با خانواده‌هایشان با کارمندهای فنی‌شان با خدمه‌شان با هرکس که بستگی به آنها دارد اینها هر جنایتی که در ایران بکنند مصون هستند اگر یک خادم امریکایی اگر یک آشپز امریکایی‌ مرجع تقلید شما را در وسط بازار ترور کند زیر پا منکوب کند پلیس ایران حق ندارد جلوی او را بگیرد دادگاههای ایران حق ندارند محاکمه‌ کنند بازپرسی کنند باید برود امریکا در آنجا ارباب‌ها تکلیف را معین کنند.(18)
امام طی نطق بسیار مهم خود در 4 آبان‌ 1343،شاه،اسرائیل وآمریکا را به شدت مورد تهاجم قرار دادند و کاپیتولاسیون را با عبارت‌ قابل فهم عمومی ملت ترسیم کردند و مردم به‌ قیام و انقلاب دعوت گشته و رژیم شاه را تا چه‌ حدی سقوط تهدید کرد.
در این سخنان به جز ترسیم کیفیت‌ کاپیتولاسیون امام به نکاتی دیگر اشاره داشتند که در واقع بخشی از خط مشی و استراتژی‌ انقلاب را مشخص می‌نمود.
اهداف اعلام شده توسط امام در چهارم‌ آبان 1343 در طول دوران مبارزه دائما سرلوحه مبارزات انقلابیون بود شاید بتوان‌ بیگانه‌ستیزی را محور اصلی سخنان امام در آنروز دانست که از سه بعد مورد توجه قرار گرفت.
1- نفی ذلت
جهت اصلی کاپیتولاسیون سبک شمردن و تحقیر ملتی است که بیگانه در آن کشور اقامت‌ گزیده چنانکه در لایحهء کاپیتولاسیون مردم‌ محلی با قوانینشان آنقدر اعتبار ندارند که‌ جرائم بیگانگان را مورد بررسی قرار دهند و شأن بیگانه در آن بسیار بالاتر از شأن مردم‌ بومی است.
این موضوع برای امام بسیار سنگین بود بگونه‌ای که تحمل را از ایشان گرفت و امام با قرائت آیه (إنا لله و إنا الیه راجعون)
در ابتدای‌ سخنان خویش و بیان این جمله من با تأثرات‌ قلبی روزشماری می‌کنم چه وقت مرگ پیش‌ بیاید علاوه بر بیان شدت تأثر خود،این نکته را نیز به همه مردم اعلام نمودند که مرگ بهتر از زندگی ننگین است و این دقیقا همان چیزی‌ است که حضرت امام حسین علیه السّلام در مقام اعلام‌ عدم مشروعیت حکومت یزید اعلام داشت و بر سر آن ایستاد تا بدرجه شهادت نائل آمد. این شیوه برخورد امام عملا یکی از ویژگی‌های‌ انقلاب اسلامی و سپس نظام جمهوری اسلامی‌ را شکل داد.نکته‌ای دیگر که در این میان حائز اهمیت است تنهایی امام در آن روز بود. زمانیکه قانون سنگین کاپیتولاسیون در ایران به‌ تصویب رسید جز نغمه‌هایی کور و بی‌اثر هیچ‌ صدای اعتراض از هیچکس و هیچ گروهی بلند نشد.نه اشخاص سرشناس سیاسی که داعیه‌ مبارزه با رژیم را داشتند و نه کسانی که خود را نمایندگان ملت در مجلس می‌دانستند و نه هیچ‌ کس دیگر و همه سر در لاک خویش فرو برده‌ بودند.
در این شرایط تنها امام بود که بی‌باک و یک تنه به مقابله و مبارزه با سند فروش مملکت‌ برخاست و به همین دلیل امام فریادی می‌زند که‌ و الله گناهکار است کسی که فریاد نزند،ای‌ سران اسلام بداد اسلام برسید ای علمای نجف‌ بداد اسلام برسید،ای علمای قم بداد اسلام‌ برسید رفت اسلام.(19)
2- مخالفت با قدرت‌های استعماری بویژه امریکا
یکی دیگر از ابعاد بیگانه‌ستیزی در سخنان‌ امام اعلام تنفر و مبارزه با کلیه قدرت‌های‌ استعماری جهان به ویژه آمریکای جهانخوار بود قسمت عمده سخنان امام ضد آمریکایی بود چرا که بلای کاپیتولاسیون توسط امریکا داشت‌ بر سر ملت ایران نازل می‌شد.
امام با جملات روشن و واضح خویش‌ جهت مبارزه که تمامی توجهات بایستی به‌ آنجا باشد را مشخص نمود. «امروز تمامی گرفتاری ما از امریکاست‌ تمامی گرفتاری ما از اسرائیل است هم از امریکا است این وکلا هم از امریکا هستند این‌ وزراء هم از امریکا هستند»(20) درگیر شدن با امریکا هرگز موجب گرایش به قدرتهای جهانی‌ دیگر نگردید.چیزی که در معادلات سیاسیون‌ جهان همیشه مورد توجه بوده و اصولاً بدون‌ اتکاء به یک قدرت به جنگ قدرت دیگر نمی‌رفتند.برائت همزمان از تمامی ستمگران‌ از مشخصه‌های نهضت و قیام امام خمینی، حداقل در تارخی معاصر بوده است.
امام به هیچقدرت خارجی باج نداد و همه‌ را به یک دید نگریست،و تسلیم هیچکدام نیز نگردید.امریکا از انگلیس بدتر،انگلیس از امریکا بدتر شوروی از هر دو بدتر،همه از هم‌ بدتر و از هم پلیدترند.(21)
امام مبارزه با قدرت‌های استعماری را از ویژگی‌های لازم برای روحانیت می‌پنداشتند و در سخنرانی 4 آبان 1343 خود این موضوع را یادآور شدند اما روحانیت را دشمن امریکا، انگلیس و اسرائیل معرفی فرمودند.
3- نفی وابستگی اقتصادی
یکی از عواملی که موجب تسریع تقاضای‌ کاپیتولاسیون توسط آمریکائی‌ها از ایران شد. تقاضای یک وام سنگین از امریکا بود.ایران‌ که از لحاظ اقتصادی در شرایط بدی به سر می‌برد و علی‌رغم تولید و صدور حجم عظیمی‌ از منابع نفتی در فقر غوطه می‌خورد برای انجام‌ برخی اصطلاحات اقتصادی تقاضای مبلغ 200 میلیون دلار وام از آمریکا نمود.این موضوع‌ که عملاً استقلال اقتصادی ملی را نابود و سرنوشت اقتصاد مملکت را به خارج از مرزها گره می‌زد،بر امام سخت و گران آمده،آنرا نیز نفی نمود،امام اصل استقراض از بیگانه و فروش استقلال را منافی با عزت اسلام و ملت‌ مسلمان ایران دانسته و آن را وسیله خواری و زبونی - ملت معرفی نمودند برای اینکه‌ می‌خواستند وام بگیرند امریکا خواست که‌ اینکار(تصویب کاپیتولاسیون)انجام شود.
بعد از چند روز یک وام 200 میلیون‌ دلاری از امریکا تقاضا کردند در ظرف 5 سال‌ به منظور هزینه‌های نظامی به دولت ایران وام‌ بدهند و در ظرف ده سال سیصد میلیون دلار پس بگیرند یعنی صد میلیون دلار از ایران در ازاء این وام سود بگیرند.مع‌ذلک ایران برای‌ این دلارها خودش را فروخت استقلال را فروخت...(22)
به جز سه جنبه بیگانه‌ستیزی که در سخنان‌ امام مشهود است مبارزه با فساد و فحشاء و دعوت به قیام نیز از دیگر نکات نطق تاریخی‌ امام است.
پیامدهای سخنان امام:
انتشار وسیع سخنان امام در سطح ایران که‌ بدون استفاده از امکاناتی نظیر مطبوعات و رادیو و تلویزیون صورت گرفت ملت را نسبت‌ به فاجعه‌ای که اتفاق افتاده بود آگاه نمود این‌ مسئله رسوائی بی‌سابقه برای شاه و دولت و مجلس ببار آورد،رژیم با تمام قدرت مادی‌ وسائل تبلیغاتی نتوانست اثر کلمات کوبنده‌ امام را خنثی سازد.ذ حسنعلی منصور نخست‌ وزیر شاه طی نطقی در مجلس سنا که در روزنامه اطلاعات نهم آبان 1343 نیز درج شد در مقام پاسخگویی به ایرادات مطرح شده به‌ کاپیتولاسیون برآمد و مخالفان با این قانون را ستون پنجم خواند وی مدعی شد دولت ایران با دادن مصونیت سیاسی به مستشاران نظامی‌ کوچکترین زیانی به حقوق ملت ایران‌ نمی‌رساند.
فاصله 4 آبان تا 13 آبان 1343 زمان‌ تصمیم‌گیری رژیم بود.تصمیم درباره فردی‌ که تاج و تخت را با خطر روبرو ساخته و قدم‌ در راهی گذاشته که انتهایش از حال پیداست، فردی که در میان مردم از محبوبیت ویژه‌ای‌ برخوردار است و بسادگی نمی‌توان هر بلایی‌ به سر او آورد تبعید امام اعلام کرد که یارای‌ شنیدن حقیقت را ندارد و از نوکری امریکا نمی‌تواند دست بردارد و از نوکری امریکا نمی‌تواند دست بردارد به تاج و تخت علاقه‌مند است و هر عاملی که به نوعی آنرا متزلزل سازد باید از بین برود.
نهایتاً شب سیزدهم آبانماه 1343 صدها تن از مأمورین مسلح رژیم به منزل امام در قم‌ یورش برده و پس از دستگیری ایشان راهی‌ تهران شدند،هنوز آفتاب روز 13 آبان سر از افق بیرون نیاورده بود که امام خمینی به جرم‌ دفاع از استقلال وطن و هموطنان مسلمان خود از وطن بیرون برده شد.
آنگاه که هواپیما قصد پرواز بسوی‌ تبعیدگاه امام خمینی آماده می‌شد یکی از مقامات امنیتی پاسپورت امام را بدست ایشان‌ داد و اظهار داشت که شما اکنون به ترکیه‌ می‌روید و خانواده شما نیز بزودی به شما ملحق‌ خواهند گردید.
ساواک پس از تبعید امام اطلاعیه‌ای داد که‌ همه روزنامه‌ها بدون تفسیر آنرا منتشر ساختند و نیز از رادیو قرائت شد،متن اطلاعیه چنین‌ بود،طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی‌ چون رویه آقای خمینی و تحریکات مشارالیه‌ بر علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت‌ ارضی کشور تشخیص داده شد لذا در تاریخ‌ 13آبان‌ماه 1343 تبعید گردید.
سازمان اطلاعات و امنیت کشور(23)
نتیجه‌گیری
کاپیتولاسیون یکی از ره‌آوردهای زنده‌ رفورم امریکایی انقلاب سفید بود که به دست‌ شاه،نخست‌وزیر و نمایندگان مجلسین بر ملت‌ ایران تحمیل گردید و بیش از پیش ماهیت‌ انقلاب سفید و هواداران آن را برملا ساخت. بدینوسیله در سال 1342 هـ ش دولت علم‌ اعطای مصونیت قضایی به اتباع امریکایی را به‌ صورت یک لایحه قانونی در هیات دولت‌ تصویب کرد و در سال 1343 هـ ش این لایحه‌ به تصویب مجلس شورای ملی و سنا رسید. تصویب این لایحه منجر به اظهار مخالفت‌هایی‌ از ناحیه روشنفکران مذهبی و غیر مذهبی ایران‌ شد.یکی از رهبران مذهبی که شدیداً با این‌ تصویبنامه علناً مخالفت کرد و آنرا محکوم‌ نمود امام خمینی(ره)بود که با سخنرانی‌ پرشور خود به مبارزه با سیاست‌های دولت‌ برخاست.سخنرانی امام به عنوان یکی از مهمترین و تحریک‌کننده‌ترین بیانات سیاسی‌ ایراد شده در این قرن می‌باشد.امام‌ خمینی(ره)در این سخنرانی با کمال قدرت و به طور مستقیم شاه و امریکا را به دلیل تلاش‌ برای نابود کردن یکپارچگی و استقلال ایران‌ مورد حمله قرار داد.اهداف امام در طول‌ دوران مبارزه دائماً سرلوحه مبارزات‌ انقلابیون قرار گرفت و محور اصلی سخنان‌ امام بیگانه‌ستیزی بود و از سه جهت مورد توجه است که عبارتند از:
1- نفی ذلت 2-مخالفت با قدرت‌های‌ استعماری به ویژه امریکا 3-نفی وابستگی‌ اقتصادی.
در نهایت مبارزات امام در برابر کاپیتولاسیون منجر به دستگیری و تبعید وی‌ شد و سرانجام کاپیتولاسیون لغو گردید.
منابع و مأخذ
1- قرآن مجید
2- بقایی کرمانی مظفر،شناخت حقیقت‌ کاپیتولاسیون،تهران،بی‌نا،ج 1، 1343
3- فرهنگ معین،ج 3.
4- دهخدا علی اکبر،لغت‌نامه دهخدا،ج 3، 1336 
5- مدنی سید جلال‌الدین،تاریخ سیاسی معاصر،ج‌ اول و دوم،چ 6، 1360
6- علی بابایی غلامرضا،فرهنگ علوم سیاسی‌ ویس،چ 5.
7- اسناد لانه جاسوسی دانشجویان پیرو خط امام، ج 72 و 71 چاپ 1372 و 1369
8- برگی دیزمی،عی و دیگران،روزها و رویدادها،تهران،زهر،ج 3،چاپ 1377.
9- روحانی حمید،نهضت امام خمینی،تهران، راه امام،ج 1 و 2 چاپ 11.
10- باقی عمادالدین،بررسی انقلاب ایران،ج 1، چاپ اول،قم،تفکر.
11- اسدالهی مسعود،احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن سازمان تبلیغات اسلامی، 1373.
12- عاقلی باقر،نخست‌وزیران از مشیرالدوله تا بختیار،تهران علمی چاپ اول، 1370.
13- فردوست حسین ظهور و سقوط پهلوی،ج‌ 1 و 2،تهران اطلاعات، 1374.
14- دوانی علی،نهضت روحانیون ایران،تهران‌ مرکز اسناد و انقلاب اسلامی،ج 6 و 5 و 4 و 3،چاپ‌ 2.
15- طلوعی محمود،بازیگران عصر پهلوی، تهران،علم،چاپ اول، 1372،ج 1.
16- بیل،جیمز،عقاب و شیر،تهران کوبه، 1371،چ اول.
17- صحیفه نور،ج 1،تهران،مرکز مدارک‌ فرهنگی انقلاب اسلامی،چاپ 1361.
18- محمدی،انقلاب اسلامی،تهران،شقایق، 1360.
19- عراقی مهدی،ناگفته‌ها،تهران،خدمات‌ فرهنگی رسا،چاپ 1370.
20- شوکرانس،ویلیام،آخرین سفر شاه، عبدالرضا هوشنگ مهدوی،تهران البرز،چاپ 9، 1374.
21- محتشمی‌پور،سید علی اکبر، خاطرات‌ حجت‌الاسلام محتشمی‌پور،سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
22- فراتی عبدالوهاب،تاریخ شفاهی انقلاب‌ اسلامی تهران،مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1379
23- رجبی محمد زندگی‌نامه سیاسی امام، تهران کتابخانه ملی، 1371.
24- هاشمی رفسنجانی،دوران مبارزه اسناد و خاطرات،ج 1،تهران،نشر معارف، 1376.
25- عمید زنجانی،عباسعلی،انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن.
26- خاطرات پانزده خرداد،به کوشش علی‌ باقری،چاپ اول، 1376
  پی‌نوشت‌ها:
1- مذاکرات مجلس سنا به نقل از محمد تقی علویان‌ قوانینی، ص 7، شناخت حقیقیت کاپیتولاسیون دکتر مظفر بقایی کرمانی، تهران، چ 1، ص 7،1343. کاپیتولاسیون حق قضاوت کنسولی برای یک دولت‌ در کشور دیگر، قراردادی که با دشمن بسته شود راجع‌ به شرایط ترک مخاصمه یا تسلیم یا صرف نظر کردن‌ از آخرین جنگ قطعی، فرهنگ فارسی امید، محمد بهشتی، ص 714، فرهنگ معین، ج 3، ص 2780.
2- روزها و رویدادها- هیات نویسندگان تهران، رامین، ج 1، ص 329، لغت‌نامه دهخدا جلد 73، ص‌ 43. ناشر شورای ملی، 1336. مدنی سید جلال‌الدین، تاریخ سیاسی معاصر ج‌ اول ص 90.
3- مدنی سید جلال‌الدین تاریخ سیاسی معاصر،ج‌ اول،ص 98.
4- مدنی سید جلال‌الدین، تاریخ سیاسی معاصر، ج‌ 1، ص 91-90
5- مدنی جلال‌الدین، تاریخ سیاسی معاصر، ج 1، ص، 19 چاپ ششم.
6- علی بابایی غلامرضا، فرهنگ علوم سیاسی،ج‌ 1، ص 597، ناشر ویس، چ 5، اسناد لانه جاسوسی‌ دانشجویان پیرو خط امام، جلد 72، ص 1373، چاپ‌ 1372، ناشر بی‌نا.
7- مدنی،جلد 2،همان ص 59
8- نقش هویدا در تحولات سیاسی اجتماعی، ص‌ 34، روزها و رویدادها علی برگی دیزنی و دیگران، تهران، انتشارات زهر، ج 3، ص 153-54، چاپ‌ 1377.
9- روحانی حمید، نهضت امام خمینی، ج 1 تهران، راه امام، ص707-706، چاپ یازدهم، بررسی‌ انقلاب ایران، عمادالدین باقی، ج 1، ص 71، چاپ‌ اول، قم، انتشارات تفکر
10- ظهور و سقوط پهلوی، ارتشبد حسین فردوست، ج 2، ص 363، گزارش به ساواک، 27 /7 /1343
11- اسناد لانه جاسوسی دانشجویان پیرو خط امام، ج 71، ص 4-3، چ 1369
12- علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج 5 و 6، ص 20، و ج 3 و 4، ص 567، چاپ 2، بازیگران عصر پهلوی، محمود طلوعی، تهران، علم، چ 4، ج 1، ص‌ -492-293
13- جیمز بیل، عقاب و شیر، تهران کوبه، 1371، چ‌ اول، ص 256-251
14- جیمز بیل، عقاب و شیر، همان ص 258.
15- Richard pfau(The legal status of America foresintrau middle East journal 28 spring 1974 P,141
16- قرآن مجید سوره‌
17- صحیفه نور، ج 1، ص 102
18- صحیفه نور، ج 1، ص 102، تهران مرکز مدارک‌ فرهنگی انقلاب اسلامی، چاپ 1361
19- صحیفه نور، ج 1، ص 103-10، نهضت‌ روحانیون، ج 4 و 3، ص 578، اسناد خاطرات‌ هاشمی رفسنجانی، تهران، دفتر نشر معارف، ج 1، ص 33، ج اول، 1376.
20- نهضت روحانیون علی دوانی، ج 4 و 3، ص‌ 569-74، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
21- همان منبع
22- همان منبع‌
23- صحیفه نور همان منبع‌

«مجله پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)»، پاييز و زمستان 1381، شماره 7 و 8
 
تعداد بازدید: 4760