سفر 250 نفر به نجف برای ملاقات با امام(ره)

مریم اسدی‌جعفری

به مناسبت پنجاهمین سالگرد تبعید امام خمینی(ره)از ترکیه به عراق

نیم قرن از آغاز اولین جرقه‌های انقلاب اسلامی گذشته است. شاید تصور رسیدن به این بازه زمانی، برای شاهدان آن مبارزات، دور از تعجب نباشد. مردان و زنان کهنسالی که دوران جوانی خود را با لحظه لحظه جوانه زدن درخت انقلاب و به ثمر رسیدن آن سپری کرده‌اند.

گرچه جایگاه مرجعیت و روحانیت تا پیش از سال 1342 در میان مردم، تثیبت شده بود، اما همه چیز از ماجرای انقلاب سفید شروع شد. انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم، شامل سلسله اصلاحات اقتصادی و اجتماعی در دوره سلطنت محمدرضا پهلوی بود که همزمان با نخست‌وزیری علی امینی، اسدالله علم، حسنعلی منصور و امیرعباس هویدا پیگیری می‌شد.

امام خمینی(ره) این اصلاحات را مغایر با احکام اسلام می‌دانستند و معتقد بودند، عاملان اصلی این حرکت، دولت‌های آمریکا و اسرائیل هستند و باعث نادیده گرفته شدن حقوق عمومی مردم و منافع ملی ایران می‌شوند.

با وجود مخالفت‌ها، رفراندوم انقلاب سفید در روز ششم بهمن 1341 برگزار شد و پس از آن سرکوب حرکت‌های مخالف، با شدت بیشتری از سر گرفته شد و صد‌ها نفر از روحانیون و مردم دستگیر شدند.

 
اعتراض مردم و روحانیون علیه انقلاب سفید تا نوروز 1342 ادامه پیدا کرد و در نهایت، نیروهای امنیتی حکومت پهلوی با حمله به مدرسه فیضیه قم در روز دوم فروردین 1342، اجتماع مخالفان را سرکوب کردند.
رژیم شاه با بالا گرفتن موج نارضایتی مردم، دریافت که مخالفت دنباله‌دار مردم به رهبری امام خمینی (ره) نه تنها اجرای انقلاب سفید را با مشکل روبه‌رو می کند، بلکه حکومت نیز در آستانه خطر قرار می‌گیرد. بنابراین امام خمینی(ره) را در تاریخ 15 خرداد 1342 دستگیر کرد و نتیجه آن بدتر از تصور آنها شد. قیام 15 خرداد مردم در تهران و ورامین صورت گرفت و موج آن دامن‌گیر دیگر شهرها شد.

انقلاب سفید ناکام ماند. حکومت پهلوی از بیم طغیان مجدد مردم در تاریخ ‌11مرداد 1342 امام خمینی(ره) را آزاد کرد، اما ایشان تحت نظر ساواک قرار داشت.

تبعید امام(ره)؛ آخرین راهکار حکومت پهلوی

چند ماه بعد، لایحه مصونیت مستشاران و تبعه آمریکایی در تاریخ سیزدهم مهرماه 1342 در کابینه علم و در مجلس شورای ملی تصویب شد. وقتی این خبر به امام خمینی(ره) رسید، تصویب لایحه کاپیتولاسیون جرقه دیگری برای زنده شدن مجدد نهضت پیش از 15 خرداد شد. امام(ره) روز چهارم آبان 1343 با ایراد سخنرانی کوبنده، از تصویب کاپیتولاسیون انتقاد کرد. متن سخنرانی امام از سوی ریاست ساواک تهران به مدیر کل اداره سوم ساواک ارسال شد.

امام خمینی(ره) شب سیزدهم آبان 1343، شبانه در منزل دستگیر شد. ساواک پس از تبعید ایشان به ترکیه، متن زیر را از رادیو پخش و در جراید عصر تهران منتشر کرد: «طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی چون رویه آقای خمینی و تحریکات مشارالیه بر علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت ارضی کشور تشخیص داده شد، لذا در تاریخ 13 آبان 43 از ایران تبعید گردید. سازمان اطلاعات و امنیت کشور.»(1)

عصر همان روز فرزند امام، مرحوم سید مصطفی خمینی نیز دستگیر و روانه زندان قزل قلعه شد. ایشان هشتم دی ماه 1343 آزاد شد و پس از 5 روز، او را نیز به ترکیه تبعید کردند.

یک سال بعد از تبعید امام(ره) به ترکیه، خفقان و ممنوعیت تشکیل محافل عزاداری سیدالشهدا(ع) همچنان ادامه داشت. جان گرفتن جنبش مسلحانه حزب ملل اسلامی، حادثه کاخ مرمر و ترور نافرجام محمدرضا پهلوی، از جمله حوادث این سال بود. دولت وقت ترکیه به دلیل گسترده شدن اعتراضات مردمی نسبت به تبعید امام(ره) به این کشور، دیگر حاضر به نگهداری ایشان نبود. رِژیم شاه بر آن شد تا برای انتقال ایشان به عراق وارد مذاکره شود. ایران شرط کرد که عراق، هیچ استقبال رسمی از امام خمینی(ره) به عمل نیاورد و ورود ایشان به عراق را رسماً اعلام نکند. عراق نیز شرط کرد، انتقال امام (ره) به عراق به عنوان تبعید از سوی دولت ایران نباشد و مقامات ایران، هیچ دخالتی در سرنوشت، آزادی و مدت اقامت وی در عراق نداشته باشد.

با انتقال امام(ره) به عراق و شهر نجف، در مهر سال 1344، موج شادی در میان مردم و روحانیون آغاز شد. گزارش پیش رو، به مرور اولین ماه از پاییز سال 1344 از نگاه گزارش‌های ساواک و اتفاقات آن ایام خواهد پرداخت.

خبر انتقال امام (ره) به نجف، در گزارش شهربانی استان اصفهان به ساواک، در تاریخ هفدهم مهر 1344 به این صورت منتشر شده است: «به قرار اطلاع واصله از طرف سید کاظم شریعتمداری از قم به حاجی آقا حسین خادمی در اصفهان اطلاع داده شده که [امام] خمینی قریباً به نجف وارد خواهد شد و بعداً هم از نجف شخصی به نام شیخ نصرالله خلخالی به خادمی اطلاع داده است که [امام] خمینی به نجف وارد شد و این موضوع را شیخ رضا ناطق در مسجد دارالشفاء و شیخ ابوالفضل معزی در منزل آقای صهری و سید جلال طاهری در مسجد اقصی عنوان نموده‌اند.»(2)

دقیقاً از فردای همان روز، موج تلگرام آیات عظام و مبارزان، خطاب به امام خمینی(ره) و خوشامدگویی ایشان به نجف، روانه می‌شود. بر اساس گزارش‌های ساواک، 37 فقره تلگرام که نام 173 نفر در آنها گنجانده شده، در مهر سال 1344 جهت عرض تبریک به امام ارسال شده است.(3)

در همین میان، 250 نفر به بهانه انتقال ضریح حضرت ابوالفضل(ع) به عراق، قصد عزیمت به محضر امام خمینی(ره) می‌کنند.

در سند شماره 905 از ساواک مرکز به ساواک اصفهان این چنین آمده است: «برابر اطلاع عده‌ای از طرفداران [امام] خمینی قصد دارند، در پوشش بردن ضریح به منظور تماس با وی به عراق عزیمت نمایند. دستور فرمایید ترتیبی اتخاذ گردد که بغیر از 50 نفر انتخاب شده، افراد جدیدی اضافه نشود.» (4)

اما در نهایت، بجز 50 نفر مدنظر ساواک، 250 نفر دیگر با صدور گذرنامه، عازم نجف می‌شوند.

با وجود محدودیت و ممانعت از ارسال تلگرام به امام(ره)، غالب نامه‌ها از طریق زائران و دیگر کانال‌های ارتباطی به امام(ره) می‌رسیده است. به گونه‌ای که در تاریخ سوم آبان 1344 تلگرامی از خمین به نجف ارسال شده که نام 263 نفر در آن دیده می‌شود.(5)

در بخشی از اسناد ساواک گفته شده که عده‌ای از طلاب قم، با برداشتن عبا و عمامه، خود را به عنوان دهاتی و کاسب معرفی کرده و رهسپار نجف شده‌اند.

بر اساس اسناد منتشر شده، نزدیک به هزار نفر از شخصیت های اصلی مبارزات داخل کشور، بازاریان و روحانیون همچون شهید آیت‌الله عبدالحسین دستغیب، آیت‌الله مرتضی پسندیده، آیت‌الله فاضل لنکرانی و آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی با امام خمینی (ره) در مهر و آبان ماه 1344 نامه‌نگاری داشته‌اند و امام(ره) نیز پاسخ غالب نامه‌ها را به ایران ارسال کرده‌اند.

این نامه‌نگاری‌ها و عزیمت‌های پنهانی به عراق برای ملاقات با امام خمینی(ره) تا روزهای پایانی حضور ایشان در عراق در سال 1357ادامه داشته است.

پی‌نوشت‌ها:

1) حمید روحانی، بررسی و تحلیل از نهضت امام خمینی، دفتر انتشارات اسلامی، 1361، ص 74
2) سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1393، جلد سوم، ص 319
3) سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1393، جلد پنجم، ص 217
4) سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1393، جلد سوم، صص 324 و 326
5) سیر مبارزات امام خمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1393، جلد پنجم، صص 217 و 218

 
تعداد بازدید: 3163