نوروز 1340؛ وداع با آیت‌الله العظمی بروجردی

آیت‌الله العظمی سید حسین طباطبایی بروجردی در آخرین روزهای ماه صفر سال 1292ه.ق در شهر بروجرد به دنیا آمد. در هفت سالگی وارد مکتب‌خانه شد و در حوزه علمیه نوربخش بروجرد به تحصیلات خود ادامه داد. در سال 1310 ه.ق قمری به اصفهان مهاجرت كرد. در حوزه علمیه آنجا از محضر اساتید وقت بهره‌مند شد و بعد از چهار سال به بروجرد بازگشت.

حمله به مدرسه فیضیه؛ از خشم مردم علیه پهلوی تا تحکیم پیوند با روحانیت

اواخر سال 1341 حکومت پهلوی تصمیم‌هایی اتخاذ نمود که خشم جامعه روحانیت و مردم را در پی داشت. تصویب لوایح ششگانه و به رفراندم گذاشتن آن بی‌توجه به اعتراض‌های علما سبب شد امام خمینی(ره) و برخی از علما، سال نو شمسی را که با سالروز شهادت حضرت امام جعفرصادق(ع) مصادف شده بود عزای عمومی اعلام کنند.(1) به همین مناسبت مردم که همواره تابع فرامین علما بودند به دعوت ایشان روز دوم فروردین 1342 برای برگزاری مراسم عزاداری سالگرد شهادت امام صادق(ع) و عرض تسلیت به علما و روحانیون در مدرسه فیضیه جمع شدند.

شرکت‌کنندگان در قیام 15 خرداد 1342 چه کسانی بودند؟

متن زیر ترجمه فصل ششم از مجموعه مقالاتی با عنوان «قرن انقلاب: جنبش‌های اجتماعی در ایران» است که زیر نظر جان فورن تدوین شده است. این مقاله را میثاق پارسا با عنوان «مسجد، آخرین راه چاره» نوشته است. این نوشته در واحد زبان‌های خارجی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری ترجمه شده و نسخه کامل این ترجمه، توسط این واحد در دسترس پژوهشگران قرار دارد. در تمام کشمکش‌های اوایل دهه 1950، گروه‌های اجتماعی مهم از طریق جبهه ملی و حزب غیرمذهبی توده بسیج می‌شدند. کودتای سال 1953 [1332] خصوصاً حزب توده را از میان برداشت و جبهه ملی را تضعیف کرد. آزادسازی اوایل دهه 1960 مجدداً این فرصت را به جبهه داد تا خود را بسیج کند و خواستار اصلاحات سیاسی شود. اما در ژوئن سال 1963 [1342] با آغاز اعتراضات عمومی، ترکیبی از سرکوب و عوامل داخلی تا حد زیادی قابلیت جبهه را برای آماده‌سازی کاسته بود. در آن موقع برای مخالفین سیاسی راه دیگری به جز بسیج شدن در مساجد و ساختارهای مذهبی باقی نمانده بود.

یادی از آیت‌الله هاشم آملی و مخالفت او با دیکتاتوری پهلوی

آیت‌الله میرزاهاشم آملی لاریجانی، از علمای حوزه‌های علمیه نجف، قم و تهران بود. او، پس از امام خمینی(ره) جزء اولین مخالفان تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود. اسم شناسنامه‌ای آیت‌الله میرزاهاشم آملی لاریجانی، هاشم اردشیرلاریجانی است. در روستای پردمه و در سال 1322 هجری قمری به دنیا آمد. این روستا با شهر آمل، هفتاد کیلومتر فاصله دارد. پس از تحصیلات ابتدایی، تا مرحله سطوح را در لاریجان فراگرفت و پس از آن، برای ادامه تحصیلات عازم تهران، قم و نجف شد. در سیزده سالگی، وارد مدرسه علمیه سپهسالار شد که مدیریت آن، با مرحوم مدرس بود. در قم، تا سطوح عالی حوزه را در درس فقه و اصول نزد آیت‌الله حایری، فراگرفت. او با امام خمینی(ره) به مباحثه در علوم می‌پرداخت و با نوشتن تقریرات درس مرحوم شیخ عبدالکریم حایری، پیرامون بحث «صلوه» درجه اجتهاد خود را از آیت‌الله حایری و همچنین، آیت‌الله حجت دریافت کرد. سپس به نجف هجرت کرد. در خاطرات آیت‌الله اسماعیل صالحی مازندرانی، آمده است که آیت‌الله هاشم آملی، سال 1341 پس از30 سال، از نجف به قم آمد.او علاوه بر سال‌ها تدریس در حوزه‌های علمیه نجف، قم و تهران، آثار متعددی را به رشته تحریر درآورد.

بودجه‌ 25 میلیون تومانی جشن‌های 2500 ساله در سال 1342

تاریخچه جشن‌های 2500 ساله شاهنشاهی ایران نشان می‌دهد مبداء برگزاری این جشن‌ها در سال 1336 و به توصیة دوستان روانشناس آمریکایی محمدرضا پهلوی بوده است. این جشن‌ها قرار بود به بهانه فرارسیدن دوهزاروپانصدمین سال سلطنت کوروش برگزار شود. آنچه شاه و دیگر دست اندرکاران این جشن‌ها با عنوان هدف از برپایی آن مطرح کردند ساختن فرهنگ مردم و جهت‌دهی به دیدگاه آنان در راستای حمایت از رژیم شاهنشاهی بود. شاه طی سخنانی در سال 1349 زنده کردن افتخارات ایران را هدف اصلی ذکر می‌کند که ادامه حیات ملی را از راه بقای شاهنشاهی ایران می‌داند، اما آیا این سخن حقیقت داشت؟ آیا با وجود این که مردم ایران در فقر و گرسنگی به سر می‌بردند و با پریشان حالی در روستاها و حاشیه شهرها زندگی که هرگز، در مرگ می زیستند، برگزاری جشنی به بزرگی آنچه در رسانه‌های کشور و در خارج از مرزها تبلیغ و اعلام می‌شد دردی از کشور دوا یا انزجار مردم را از دولت برطرف می‌کرد؟ آیا دوام شاهنشاهی به برآوردن نیاز آنها بستگی نداشت؟

بهمن 1343، آغاز نخست‌وزیری کسی که 13 سال مطیع شاه بود

امیر‌عباس هویدا در سال 1299 شمسی در تهران به دنیا آمد.(1) پدرش حبیب‌الله آل‌رضا ملقب به عین‌الملک و مادرش افسر‌الملوک سرداری، دختر محمد حسین خان سردار بود.(2) وی ابتدا در دارالفنون تحصیل کرد، سپس هنگام مأموریت پدرش در لبنان در مدارس بیروت ثبت نام کرده در مدت اقامت در این شهر زبان‌های عربی و فرانسه را فراگرفت‌. پس از خاتمه تحصیلات متوسطه در بیروت‌، راهی اروپا شد و در تابستان 1320ش از دانشگاه بروکسل در رشته علوم سیاسی لیسانس گرفت. از سال‌های دهه 1320، هویدا به پیروی از مسلک و عقیده پدرش به اعضای شبکه‌ها و سران فرقه بهائیت نزدیک شد و همکاری با آنان را آغاز کرد. هویدا در کشاکش جنگ دوم جهانی از اروپا به ایران بازگشت و ابتدا جهت انجام خدمت وظیفه به دانشکده افسری رفت و پس ار آن در شهریور 1322 در وزارت امور خارجه که در آن زمان توسط محمد ساعد مراغه‌ای اداره می‌شد استخدام شد. او از بهمن 1323 به اداره سوم سیاسی این وزارتخانه منتقل شده و در اول مرداد 1324 به عنوان وابسته سفارت به فرانسه رفت.

انقلاب سفید و دو تناقض بزرگ

نوشته حاضر خلاصه شده مقاله «اسطورة انقلاب سفید: محمدرضا شاه، نوگرایی و تثبیت قدرت»* نوشته علی.م.انصاری، نقدی سیاسی بر انقلاب سفید شاه است؛ فارغ از نکات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی. نویسنده در این مقاله با تأکید بر اسطوره‌سازی شاه از طریق آن‌چه که به انقلاب سفید مشهور شد به پارادوکس نهفته در این اقدام می‌پردازد: سنت سلطنت، تجدد ظاهراً خفته در انقلاب سفید. اگر بپذیریم که نویسنده این بحث را با موفقیت آغاز و به انجام رسانده، اما نقص‌های قابل توجهی متوجه مقاله است که از آن جمله است بی‌ارتباط نشان دادن انقلاب سفید با مناسبات خارجی، مطرح نکردن ایران به عنوان کشوری وابسته به بلوک غرب، ریشه‌های این رفرم در توصیه‌ها و دستورهای آمریکا، ترسیم نوعی استقلال سیاسی برای محمدرضا پهلوی، ابداع انقلاب سفید به ویژه اصلاحات ارضی از سوی اسدالله علم و واضح قرار دادن این رجال دوره پهلوی برای این طرح و عمده کردن نقش امینی و ارسنجانی.

سوم و چهارم بهمن 1341 در قم چه گذشت؟/ محمدرضا پهلوی با توهین از خود دفاع کرد

امام خمینی(ره) در روز دوم بهمن 1341 طی اعلامیه‌ای برگزاری رفراندم را برای تصویب اصول انقلاب سفید بی‌اعتبار دانستند و استفاده از ابزار رفراندم را، که در هنگام تعطیلی مجلس و در جو عدم آزادی و ارعاب انجام می‌گیرد، مقدمه‌ای برای از بین بردن مواد مربوط به مذهب اعلام و نسبت به آن اعلام خطر کردند. در تهران مردم مغازه‌ها و بازار را در قسمت‌های مرکزی و جنوبی شهر تعطیل کردند و تظاهرات عظیمی را در خیابان‌ها به راه انداختند. در شهر قم نیز تظاهرات مشابهی به راه افتاد. در این فضا اعلام شد که شاه برای ملاقات و مذاکره با روحانیان روز چهارم بهمن وارد شهر قم خواهد شد. با شنیدن این خبر ‌مأموران ساواک و شهربانی قم به تکاپو افتادند و درصدد جشن و چراغانی برآمدند، اما در مقابل مردم قم شهر را به صورت یکپارچه تعطیل کردند.

انتقام از نخست‌وزیری که عامل احیای کاپیتولاسیون بود

حسنعلي منصور فرزند علي منصور در سال 1302 در تهران به دنيا آمد و پس از فارغ التحصيلي از دانشگاه، استخدام وزارت امور خارجه شد. وي طي سال‏هاي دهه 1320، مدارج ترقي را پيمود تا اين که پس از ورود به مجلس شوراي ملي و سنا در شهريور 1342 و تاسيس حزب ايران نوين، راه براي صدارت او باز شد. حسنعلي منصور از اسفند 42 تا بهمن 43 به مدت کمتر از يک سال نخست وزير بود. تصويب کاپيتولاسيون، افزايش قيمت بنزين و تبعيد امام خميني(ره) به عنوان نخستين گام اجراي روش او در اداره کشور محسوب مي‏شد.

یورش به دانشگاه تهران در بهمن 1340

یکی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران حمله چتربازان و کماندوها به دانشگاه تهران در اول بهمن 1340 است. در این روز دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض‌ به‌ تداوم‌ تعطيلي‌ مجلس‌ شوراي ملي ـ که‌ به‌ پيشنهاد دکتر علي‌ اميني‌ نخست‌وزير و توسط شاه‌ منحل‌ شده‌ بود ـ و عدم‌ برگزاري‌ انتخابات‌ آزاد، هواداري‌ از خواسته‌هاي‌ جبهه‌ ملي‌، اعتراض به اخراج پانزده هوادار جبهه ملی از دبیرستان‌‌های دارالفنون و مروی به دلیل فعالیت‌های سیاسی و نیز ابراز همدردی با دانشجویان دانشسرای عالی که در اعتراض به قطع کمک هزینه تحصیلی خود در کلاس‌ها حاضر نشده بودند، از رفتن به کلاس‌های درس خودداری کردند و نزديک‌ ظهر در قسمت‌ جنوبي‌ دانشگاه‌ تجمع نمودند و تصمیم گرفتند به صورت دسته‌جمعی از دانشگاه خارج شوند و در خیابان‌های مرکز شهر تهران تظاهرات نمایند. این تصمیم دانشجویان با مخالفت نیروهای انتظامی مواجه شد.