هم‌آنی‌های محرم و خرداد؛ بخش نخست: پیشگامی قم و تبریز

نوشته زیر در صدد گزارش رویدادهای چند ماه منتهی به خرداد 1342، و به عبارتی محرم 1383 است. وقایعی که منجر به پدید آمدن حوادث دیگری در دهه نخست ماه خرداد / محرم آن سال شد. بویژه سخن‌رانی شدیدالحن امام خمینی(ره) در عصر عاشورا که خود زمینه‌ساز حادثه پانزده خرداد گردید. پانزده خردادی که بعدها بسیاری از مؤرخان و تحلیل‌گران سیاسی و تاریخی از آن را به عنوان قیام اسلامی یاد کردند. بدنه اصلی این نوشتار را رویدادهای مهم و اثرگذار تشکیل می‌دهد. بنابراین در آن از شرح و بسط وقایع یا تحلیل آنها خودداری شده است. البته گه‌گاهی نکاتی در لابه‌لای وقایع به قلم آمده است که شاید به عنوان ملات کار مورد استفاده قرار گیرند و برای خوانندگان و علاقه‌مندان انگیزه و جذابیت ایجاد کردند. دانستنی است که منابع و مآخذ اصلی نوشتار حاضر پایگاه اطلاع‌رسانی پانزده خرداد (وابسته به دفتر ادبیات انقلاب اسلامی) و دو جلد از مجموعه روزشمارهای پانزده خرداد است که یکی به وقایع زمستان 1341ش و دیگری به حوادث خرداد 1342 می‌پردازد. مجلدات یاد شده به ترتیب در دست چاپ و نگارش‌اند.

مبارزات آیت‌الله سید مصطفی خمینی در نخستین سال‌های دهه 1340

یکی از شخصیت‌هایی که شانه به شانه، از سال 1342 تا آخرین لحظه حیاتش (سی ام مهر ماه 1356) در کنار امام خمینی(ره) مبارزه کرد و تنها یار و یاور ایشان در ترکیه و عراق بود، فرزند ارشد ایشان، آیت‌الله سید مصطفی خمینی است. اما اقدامات او در طول نهضت اسلامی امام، به گونه‌ای شایسته به افکار عمومی معرفی نشده است. شاید به همین دلیل است که می‌گویند، برخی انسان‌های بزرگ، وقتی در کنار شخصیت‌های مهم و تاریخ ساز قرار می‌گیرند، کمتر دیده می‌شوند. شخصیت علمی و سیاسی آیت‌الله سید مصطفی خمینی و میزان نزدیکی او به امام، بر اساس اسناد برجای مانده از ساواک و خاطرات دوستان و مبارزان انقلابی، تا حدودی قابل درک و تبیین است و متاسفانه، اثری به قلم خود او که بازگوکننده جنبه‌های مختلف زندگی‌اش باشد، وجود ندارد. اما گزارش پیش رو با تکیه بر چند کتاب که درباره آیت‌الله سید مصطفی خمینی منتشر شده، سیر مبارزاتی وی از سال 1340 تا 1343 را مورد بررسی قرار خواهد داد.

محرم 1342 در همدان

فرا رسیدن ماه محرم در خرداد 1342 فرصتی بود که امام خمینی(ره) نهضت خود را بیش از پیش اوج بخشد و مراسم ایام محرم را به مسیر انقلاب رهنمون نماید. در این ماه مبارزه علیه حکومت پهلوی وارد مرحله جدیدی شد. روحانیون با رهبری امام سعی داشتند در این ماه مردم را نسبت به فاجعه مدرسه فیضیه آگاه کنند. چرا که ماه محرم به دلیل حضور گسترده مردم در مساجد بهترین ایام جهت نشر حقایق بود.

محرم 1342 در کاشان

روزهای پایانی ذیحجه (اردیبهشت و خرداد 1342) سپری می‌گشت و با فرارسیدن ماه محرم، تعطیلی حوزه علمیه قم نیز شروع می‌شد. طلاب خود را برای سفرهای تبلیغی آماده می‌کردند. آیت‌الله طاهری خرم‌آبادی و حجت‌الاسلام علی حجتی کرمانی تصمیم گرفتند برای تبلیغ به کاشان بروند. آنها پس از کسب رهنمود از امام خمینی(ره) به آن شهر راهی شدند

محرم 1342 در مشهد

شهر مشهد به دلیل بافت استوار مذهبی، علاوه بر پایگاه مهم شریعت، یکی از پشتوانه‌های معتبر مبارزات انقلاب اسلامی به شمار می‌رود. وجود حوزه علمیه قدیمی این شهر در سایه بارگاه ملکوتی امام هشتم شیعیان، همچنین حضور مراجع بزرگ و روحانیان معروف مشهد در صحنه مبارزات، این شهر را به یکی از قطب‌های مهم ایران در مطالعات تاریخی تبدیل نموده است. پس از گذشت چهلم فاجعه فیضیه و به مناسبت فرارسیدن محرم، امام خمینی(ره) اعلامیه‌ای صادر کردند و در آن از علما و وعاظ خواستند که ماهیت حکومت پهلوی را برای مردم فاش کنند و سیاست‌های همکاری رژیم شاه با آمریکا و اسرائیل را برای مردم توضیح دهند. همچنین مردم را به حضور فعالانه در مبارزه تشویق نمایند.

محرم 1342 در شیراز

مراسم عزاداری ماه محرم سال 1342 در شهر شیراز نیز از شکوه و عظمت خاصی برخوردار بود و با محرم سال‌های پیش فرق داشت. امام خمینی(ره) تقیه را حرام اعلام کرده بود و علما و روحانیون درباره اقدامات ضد مذهبی حکومت پهلوی هرچه می‌خواستند بر منبرها می‌گفتند. در شب عاشورا در شیراز تقریباً حکومت نظامی اعلام شد و سپهبد ورهرام استاندار وقت فارس اعلام جنگ کرد و گفت: «من قداره می‌بندم و به جنگ روحانیت و مردم می‌آیم.»

محرم 1342 در قم

شهر قم به دلیل وجود حوزه علمیه و مراجع بزرگی چون امام خمینی(ره) مرکزیت نهضت اسلامی را بر عهده گرفت. پس از فوت آیت‌الله العظمی بروجردی، امام خمینی(ره) در صدر مخالفان طرح‌های در دست اقدام حکومت پهلوی و آمریکا قرار گرفت. ایشان به عنوان یک رهبر دینی با آگاهی از قابلیت‌های تشکل‌های دینی که توسط خود مردم اداره می‌شدند و با استفاده به جا و مناسب از فرصت‌های وعظ و سخنرانی و آگاه‌سازی مردم از طریق منبرها در فعالیت‌های مذهبی، به مبارزه با رژیم پهلوی پرداخت.

محرم 1342 در تبریز

این پیش بینی که ماه محرم 1342 صحنه ابراز مخالفت‌های تازه علیه حکومت سلطنتی پهلوی خواهد بود امری محقق به‌شمار می‌رفت. بنابراین تصمیمی که از طرف ساواک برای همه ایران از جمله شهر تبریز گرفته شد این بود که روحانیان طراز اول به ساواک احضار شوند و از هرگونه سخنرانی که منجر به تحریک مردم شود حذر کنند. به دنبال این تصمیم، حدود ده نفر از روحانیان به شهربانی احضار و از آنها تعهد گرفته شد که علیه نظام شاهنشاهی صحبت نکنند.

مانیفست نهضت اسلامی

محرم‌الحرام سال 1384 در میانه بهار سال 1343 قرار گرفته‌ بود. شروعش از 23 اردیبهشت بود و پایانش در 21 خرداد. اگر بهار طبیعت را ایرانیان آغاز سال‌ نو خویش قرار داده بودند، آغاز سال تازه قمری نیز به نوعی در این بهار، نویدی بر آغازگری تازه‌ای هم داشت؛ شروع نهضتی اسلامی که از یکی ـ دو سال پیش جرقه‌هایش خرمن حکومت را نشانه رفته بود. گروه‌های مخالف حکومت پهلوی از دوره رضاشاه تا آن تاریخ، با مرام‌های گوناگون و تابلوهایی که بر فراز دستانشان گرفته ‌بودند، راهی خاص را در پیش داشتند؛ اما در این میان گروه‌های مسلمان، جز در مواردی خاص و اندک، نقشی ویژه ایفا نمی‌کردند و یا به شمار نمی‌آمدند. از آن پس بود که مذهبیون نیز به همراهی با و یا در قالب دیگر گروه‌ها کوشیدند.

محرم 1342 در تبریز

این پیش بینی که ماه محرم صحنه ابراز مخالفت‌های تازه علیه حکومت سلطنتی پهلوی خواهد بود امری محقق به‌شمار می‌رفت. بنابراین تصمیمی که از طرف ساواک برای همه ایران از جمله شهر تبریز گرفته شد این بود که روحانیان طراز اول به ساواک احضار شوند و از هرگونه سخنرانی که منجر به تحریک مردم شود حذر کنند. به دنبال این تصمیم، حدود ده نفر از روحانیان به شهربانی احضار و از آنها تعهد گرفته شد که علیه نظام شاهنشاهی صحبت نکنند. اما با آغاز ماه محرم شماری از روحانیان تبریز بی‌توجه به فشارها و محدودیت‌ها تلاش کردند در مجالس به افشاگری علیه رژیم بپردازند. در این میان مجلس وعظ محمدحسن بکایی، محمود وحدت‌نیا، عیسی اهری، حسن ناصرزاده، انزابی و سیدمهدی محرر (دروازه‌ای) بیش از دیگران مورد توجه مردم و تحت‌نظر مأموران امنیتی بود. این مجالس گرم‌ترین مراسم‌های محرم در بازار تبریز بود.