نگاهی گذرا به مخالفت روحانیون و اسلامگرایان با لوایح انقلاب سفید در دوره نخست وزیری اسدالله علم (تیر 1341 - 15 خرداد 1342)

با آغاز جنگ سرد میان دو بلوک شرق و غرب و طرحهای گسترده‏ای که هر دو بلوک‏ برای سیطره دوباره بر بخشهای مختلف جهان در پیش گرفتند،موضوع نفوذ و حضور روزافزون و در عین حال پایدارتر آمریکا به عنوان سر دسته بلوک غرب در کشورهای‏ اقماری که اساسا هم عقب افتاده بودند و هم به لحاظ سیاسی وضعیت شکننده‏ای‏ داشتند،به سرعت مورد توجه سیاستگذاران آن کشور هم قرار گرفت.در همین راستا بود که به زودی کارشناسان و تئوری‏پردازان آمریکا و غرب جهت پیشگیری از نفوذ شوروی و اندیشه‏های کمونیسم در کشورهای موسوم به جهان سومی که تحت سیطره آن کشور قرار گرفته بودند،برنامه‏های اصلاحی متعددی در امور مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارائه دادند و خواستار اجرا شدن آنها در کشورهای هدف شدند. اما در ایران این طرح ها به محض اجرا با مخالفتهای داخلی مردم مواجه شدند که روحانیون در صدر این مخالفتها قرار داشتند. این مقاله نگاهی دارد به دلایل و عواقب مخالفتهای روحانیون با انقلاب سفید، بویژه در دوره نخشت وزیری امیر اسدالله علم.

نهضت امام خمینی و قیام عشایر جنوب

مقاله حاضر گزیده‏ای از کتاب قیام عشایر جنوب که طی آن به نقش‏ و تأثیر نهضت امام خمینی،در ایجاد و استمرار قیام عشایر جنوب پرداخته است. این مقاله -به اختصار- به نقش روحانیت مبارز و در رأس آن امام خمینی-در آغاز و انجام‏ قیام عشایر جنوب، طی سالهای 1341 تا 1343 پرداخته است و اصالت دینی حرکت عشایر را به تصویر کشیده است.با کمال تأسف،قیام عشایر جنوب در سالهای یادشده،تاکنون، طرف توجه قرار نگرفته و بنا به دلایل مختلف،آن‏گونه که شایسته آن بوده و هست،بازگو نگردیده است.اسناد موجود بیان می‏کند که قیام عشایر جنوب، از مؤثرترین قیامهای مردمی‏ عصر پهلوی بوده که ضربات و تبعات بسیاری برای رژیم پهلوی در برداشته است.

در آن هوای گرگ و میش (ماجرای دستگیری امام خمینی (ره) و مهاجرت علما به تهران در سال 1342 ش)

در مبارزات بزرگ و تاریخی و در سرگذشت مردمان تاریخ‏ساز نقطه‏های عطفی وجود دارد که تحقیق و تامل در آنها مسیر جریان‏شناسی و انقلاب‏شناسی را هموار می‏کند. دستگیری و بازداشت رهبران مبارز از جمله این نقاط عطف است که مبارزین و حکومت را پنجه در پنجه می‏سازد. دستگیری حضرت امام خمینی(ره) در شب نیمه خرداد سال 1342 بی‏شباهت با دستگیری رهبر و مبارز آزاده و سلف او مرحوم سیدحسن مدرس نبود؛ اما واکنش مردم و نخبگان جامعه نسبت به وضعیت به وجود آمده برای امام و مدرس تفاوت داشت. شاید هم مردم با به یادآوردن خاطره تلخ تنها گذاشتن مدرس و عدم ایستادن در مقابل عمل جابرانه رضاخان و در نتیجه به شهادت رسیدن آن اسوه کم‏نظیر بود که در وضعیت جدید به وجود آمده برای رهبرشان جای هیچ‏گونه کوتاهی و درنگ نمی‏دیدند. این مقاله نگاهی دارد به جریان دستگیری امام و واکنشهای مردم و علما در روزهای پس از آن

کارت تبریک سال نو با تصویر امام خمینی(ره)

اولین بار در نوروز سال 1343 بود که کارتهای تبریک نوروزی با تصویر امام خمینی(ره) تهیه و طراحی شدند. این کارت ها زمانی طراحی شدند که امام خمینی (ره) آخرین روزهای حبس و حصر در تهران را می گذراندند و طی مدت کوتاهی صدها هزار نسخه از آنها مخفیانه تکثیر گردید. با نزدیک شدن به نوروز پنجاهمین سال آغاز نهضت اسلامی، بر آن شدیم تا از طریق بازنشر تعدادی از این کارتهای تبریک و تقویمها، گذری بر حال و هوای نوروزی سالهای آغازین نهضت اسلامی داشته باشیم.

علما جشن نوروز را تحریم کردند

در روز ۲۸ اسفند ۱۳۴۱ آیت‌الله میلانی جشن نوروز را تحریم کرد. در آن سال، مردم که بنا به سنت گذشته همه ساله حلول سال نو و آغاز بهار را جشن می‌گرفتند، در اعتراض به برگزاری رفراندوم انقلاب سفید شاه، به پیروی از حکم مراجع و علمایی چون امام خمینی و آیت‌الله میلانی نوروز را جشن نگرفتند. در مدرسه‌های علوم دینی به همین مناسبت پرچمی سیاه به اهتزاز درآمد که بر روی آن قید شده بود: امسال مسلمین عید ندارند. بسیاری از روحانیان نیز نوار سیاه رنگی به نشانه عزا بر سینه خود نصب کرده بودند.

مهاجرت آیت الله میلانی به تهران؛ فصلی نو در حیات سیاسی ایشان

پس از قیام پانزده خرداد رژیم عده زیادی از روحانیون را بازداشت کرد.از جمله‏ بازداشت‏شدگان امام و آیت اللّه سید حسن طباطبایی قمی بودند.دستگیری و زندانی کردن علما باعث شد تا شور و هیجان عجیبی بر مردم و حوزه‏های علمیه سراسر کشور از جمله مشهد حکمفرما گردد.این حادثه نه تنها نیروهای انقلابی را به واکنش واداشت بلکه علمایی را که به‏ نوعی با دربار ارتباط داشتند نیز به تحرک وادار کرد.چناچه میرزا احمد کفایی و فقیه سبزواری‏ طی ملاقات با عزیزی استاندار خراسان و نایب التولیه آستان قدس رضوی در باغ ملک آباد مشهد از ایشان خواستند تا اقدامات لازم را برای آزادی علمای بازداشت شده فراهم سازد.در میان علمای مشهد نقش آیت اللّه سید محمد هادی میلانی از دیگران پر رنگ تر بود.ایشان‏ طی اعلامیه‏ای به سید جلال الدین تهرانی،که رابطه نسبتا خوبی با رژیم داشت از او خواست تا ضمن نظارت بیشتر علما بر قوانین،از هر کوششی برای آزادی علما و دیگر زندانیان،از اهل علم‏ و محترمین،دریغ نکند.

15 خرداد، ظهور گفتمان تازه در جنبش های اجتماعی ایران

بازخوانی رویدادهای تاریخی برمبنای رابطه متن و زمینه متن به عنوان روش تحلیل گفتمان،یکی از راه‏های نقد رخدادهای تاریخی است.این روش درحال‏حاضر در بسیاری از پژوهش‏های اجتماعی و تاریخی استفاده می‏شود.در این مقاله یکی از فرازهای مهم تاریخ معاصر ایران یعنی سخنرانی تاریخی‏ امام خمینی در فروردین سال 1343 که موجب تبعید معظم له از ایران شد براساس روش تحلیل گفتمان‏ مطالعه و بررسی می‏شود.این روش برای ما مسلمانان(به‏ویژه شیعیان)که قرن‏هاست با استنباط احکام شرعی و تفسیر سر و کار داریم و می‏دانیم که بدون آشنایی با علم اصول و قواعد عمومی آن نمی‏توانیم به وادی فقه و فقاهت، تفسیر قرآن و کلام معصومین و نگهداری فضای عمومی زندگی مسلمانان گام بگذاریم و در محدوده‏ متون پژوهش کنیم،روش ناآشنایی نیست.

نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت 15 خرداد

قیام 15 خرداد 42 که در اعتراض به دستگیری حضرت امام خمینی و در حمایت از نهضت ایشان صورت گرفت از نقاط عطف و حساس تاریخ معاصر ایران است. این قیام حرکتی عمومی علیه رژیم شاه بود که علاوه بر آن که شهرهای حساس و پایتخت را در بر گرفت و تبدیل به جنبشی چند شهری گردید، دانشجویان و دانشگاهیان نیز همراه توده‏ی مردم در آن نقش داشتند، از این میان، نقش دانشجویان دانشگاه تهران برجسته و قابل ملاحظه است. این مقاله به بررسی و ارزیابی نقش دانشجویان دانشگاه تهران در جنبش فراگیر 15 خرداد 42 پرداخته است.

نگاهی موشکافانه به واقعه حمله به فیضیه و دلایل آن

واقعه يورش نظاميان حكومت شاه به مدرسه فيضيه قم در سالروز شهادت امام جعفر صادق (ع) در سال 1342 هر چند تصوير تلخي بر خاطره انقلاب اسلامي باقي گذارده ولي سرمنشأ بسياري از رخدادهاي سياسي در روند انقلاب است. با نزدیک شدن به سالروز این واقعه، بر آن شدیم که مروری بر علل و چند و چون آن بکنیم. اما براي كشف ريشه‌هاي اين واقعه خونين بايد كمي به عقب بازگرديم و حوادث سالهاي 1340 به بعد را مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار دهيم.

روضه فیضیه(مروری بر زمینه ها و پیامدهای فاجعه حمله به مدرسه فیضیه فروردین 1342)

حمله ماموران رژیم ستم شاهی به مدرسیه فیضیه قم در دوم فروردین سال 1342 به خودی خود، در زمره تلخ ترین و عبرت انگیزترین وقایع تاریخ معاصر است. یورش به مهمترین مرکز علمی آموزشی دینی کشور از سوی عمال شاه، نشانگر اعماق دینی فرهنگی نهضت اسلامی مردم ایران بود. سوال بنیادین مقاله این است که واقعه مدرسه فیضیه قم در دوم فروردین 1342 چه نقشی در تثبیت رهبری سیاسی و مرجعیت امام خمینی ایفا کرد؟ برای پاسخ به این سوال ضمن بررسی مختصر چالش حاصله بین روحانیت و نظام حاکم، به بازکاوی واقعه مذکور پرداخته و سلسله تحولات حد فاصل آن واقعه تا چهلم شهدای آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم.