کتاب و نشریه

ایران- آمریکا، روابط، تحلیل‏‌‌ها

الهام صالح



شیر و عقاب: روابط بدفرجام ایران و آمریکا/ نوشته: جیمز ا. بیل/ ترجمه: فروزنده برلیان (جهانشاهی)/ ناشر: نشر فاخته

تحلیل‌ها عموما به فهم مسائل کمک می‏کنند. این بار با یک کتاب تحلیلی مواجه هستیم که توسط جیمز بیل، تحلیل‌‌گر سیاسی نوشته شده. وی در کتاب «شیر و عقاب»، روابط بین ایران و آمریکا را مورد بررسی قرار داده است.

این کتاب در دو بخش تدوین شده که بخش اول شامل هشت فصل است: «ایران و آمریکا، نخستین درگیری‌‌ها»، «سیاست‌‌های نفتی و دخالت آمریکا در 1953»، «سیاست واکنش و حذف مخالفان رژیم پهلوی 1954-61»، «دوره کوتاه اصلاح: جان اف. کندی و ایران: 1961-63»، «ضد اصلاحات: لیندون جانسون و سخت‏‌گیری رژیم پهلوی 1963-70»، «ایران و آمریکا و پیروزی در سرکوبی 1971-77»، «آمریکا و انقلاب ایران، 1977-79» و «جمهوری اسلامی و آمریکا: قطع رابطه و قمار خطرناک برای پیوند دوباره». بخش دوم کتاب نیز 3 فصل را دربرمی‏‌گیرد که «پهلوی‌‌گرایی در آمریکا: سیاست‌‌های غیر رسمی در روند سیاست‏‌پردازی خارجی»، «ایالات متحده در ایران: دیپلمات‌‌ها، ماموران اطلاعاتی و ساختار سیاسی» و «سیاست‌‌هایی که موجب شکست سیاست خارجی گردید؛ سیستمی که اشتباهات را تحکیم کرد» عناوین این بخش‏‌هاست.

در فصل نخست کتاب با عنوان «ایران و آمریکا، نخستین درگیری‌‌ها»، مباحث مختلفی از جمله اولین ورود آمریکایی‏‌ها به ایران در قالب ماموریت‏‌های دینی و ترویج مسیحیت در ارومیه بررسی می‌شود.

جنگ جهانی اول یکی از اتفاق‌‌هایی بود که اهمیت منابع نفتی را برای به قدرت رسیدن نشان داد. به همین دلیل هم توجه به سوی کشورهای خاورمیانه و به ویژه ایران بیشتر شد. این موضوع در فصل اول کتاب و با عنوان «دهه 1940 و سیاست‌‌‌های نفتی» مورد بررسی قرار می‌گیرد. از انگلیس و آمریکا هم به عنوان کشورهایی که به نفت ایران علاقه‌مند بودند، نام برده می‌شود. کمپانی «اویلِ نیوجرسی»، شرکت نفت «سینکلر» و شرکت نفت «واکیوم»، از جمله شرکت‏‌های آمریکایی هستند که در پی به دست آوردن امتیاز نفت شمال ایران بودند.

در فصل یکم همچنین تحلیلی از سیمای آمریکاییان در ایران ارائه می‌شود: «آمریکاییان دهه 1940 را با به جا گذاشتن تصویری مثبت از خود، در تمامی ارگان‌‌های اجتماعی ایران آغاز کردند. به همان اندازه که در دهه‏‌های بعدی پیچیدگی روابط ایران و آمریکا بیشتر شد، این تصویر تار و تیره‏‌تر گشت. در 1950 (1329) دیگر ایرانیان نسبت به آمریکاییان نظر مساعد پیشین را نداشتند. این تغییر عقیده مستقیما بر اثر ورود و هجوم ناگهانی آمریکاییان به ایران و فزونی گرفتن نفوذ سیاسی آنها در این کشور، به وجود آمد.»

فصل دوم به موضوع «سیاست‌‌های نفتی و دخالت آمریکا در 1953» (1332) اختصاص دارد. در این فصل، می‏توان با موضوع‌‌هایی مانند «سابقه سیاسی شرکت نفت ایران و انگلیس در ایران»، «مصدق و ملی کردن نفت: عوامل سیاسی مهم داخلی»، «ایالات متحده و جنبش مصدق» و «شناخت روش دخالت امریکا» آشنا شد.

در بخشی از مطلب «ایالات متحد و جنبش مصدق» از قول مشاور معاون وزیر امور خارجه وقت آمریکا «جرج مک‏گی» چنین نوشته شده است: «یک سال پیش از ملی شدن نفت در ماه مه 1950 (خرداد 1329) وزارت خارجه تلگرافی بر این مضمون فرستاد: ما تهدید ملی شدن را جدی گرفته‌ایم، بهتر است دیگران نیز همین کار را بکنند. در سپتامبر همان سال از سوی وزارت خارجه انگلیس از مک‏‌گی خواسته شد که این مشکل را با هیات‏‌مدیره شرکت نفت در میان گذارد. او در ملاقات با آنها جدی گرفتن مسئله ملی شدن صنعت نفت را، از سوی آمریکا تذکر داد...»

«سیاست قرارداد نفت در 1954»، «استواری روابط پهلوی و آمریکا در دهه 1950»، «الگوهای فساد و کمک‌‌های آمریکا برای توسعه» و «درگیری‌‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی در دهه 1950»، عناوین فصل‏‌های فصل سوم است.

فصل چهارم با عنوان «دوره کوتاه اصلاح: جان اف. کندی و ایران»، بین سال‏‌های 1961 تا 1963 میلادی (1339 تا 1342) را مورد بررسی قرار می‏دهد. در این فصل درباره واکنش مردم و روشنفکران ایرانی به «انقلاب سفید» چنین نوشته شده است: «چون در ایران انقلاب سفید، انقلاب شاه و مردم نامیده شد، اکثر روشنفکران ایرانی به آن نام انقلاب شاه بر ضد مردم دادند. مردم متوسط آن را نوعی آرام‏‌بخش و مسکن و ساخته و پرداخته‏‌ای برای تحت تاثیر قرار دادن و آرام کردن بیگانگانی که در کنار قدرت مطلقه پهلوی قرار داشتند، می‏‌دانستند.»

جیمز بیل در کتاب خود از امام خمنی(ره) به عنوان شخصیتی که با تصمیم و اراده‏‌ای راسخ و از خودگذشتگی کامل، اهداف انقلابی خود را دنبال کرد، نام می‏‌برد و درباره روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب نیز تحلیل‌هایی ارائه می‌دهد. در یکی از این تحلیل‌ها و در یادداشت «هارولد ساندرز»، دستیار وزیر خارجه به «سایروس ونس»، وزیر خارجه نوشته شده، درباره برقراری ارتباط با ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی چنین آمده است: «ما با مردی که نیرومندترین رهبر سیاسی ایران است، هیچ‌گونه تماسی نداریم... با این حال واضح است که نخستین دیدار آسان نخواهد بود. دیدار با آیت‏‌‌الله خمینی نشان آن خواهد بود که انقلاب را به یقین مورد تایید قرار داده‏ایم...»

نویسنده سعی می‌کند تحلیل‏‌هایی همه جانبه داشته باشد و در روابط بین ایران و آمریکا به اشتباهات مسئولان آمریکا نیز می‌پردازد. یکی از این اشتباهات، سخنان یکی از نمایندگان مجلس سنای آمریکا در سال 1979 است: «در پاییز دوباره اقدامی بی‏‌فکرانه و بی‏‌ثمر و غیردیپلماتیک از سوی یک سناتور آمریکایی به عمل آمد که تاثیر منفی زیادی بر روابط ایران و آمریکا گذارد. سناتور جکسون در مصاحبه‏‌ای با روزنامه‏‌نگاران که تحت عنوان «دیدار با مطبوعات» انجام می‏‌گرفت در اکتبر 1979 (مهر 1358) اظهار داشت که انقلاب ایران محکوم به شکست است و آن کشور در آستانه تجزیه به قطعات کوچک است!»

در سایر بخش‏‌ها و فصل‌‌های این کتاب، موضوع‌‌ها و عنوان‌‌هایی مانند «آمریکا و ایران در دهه 1980: گروگان‌‌ها، جنگ و درگیری‌‌های دیپلماتیک»، «جنگ ایران و عراق»، «ایالات متحده، جنگ ایران و عراق و کوشش برای بازگشت» و «سفارت آمریکا در تهران: در یک نگاه» دیده می‌شود.

کتاب «شیر و عقاب» نظم خاصی دارد. این کتاب که در ابتدا روابط ایران و آمریکا را در بازه‏‌های زمانی منظم، بررسی می‏کند، با بخش «ایران و آمریکا، نخستین درگیری‌‌ها» آغاز شده و با بخش «سیاست‌‌هایی که موجب شکست سیاست خارجی گردید؛ سیستمی که اشتباهات را تحکیم کرد» پایان می‏یابد. مولف، در این فصل نیز تحلیل‏‌هایی را ارائه داده است و در یکی از این تحلیل‏‌‌ها به یکی از اشتباهات آمریکا اشاره می‏کند: «هر چند که روابط ایران و آمریکا بر زمینه کاملا مثبتی شروع شد و شیر و عقاب در جایگاه بین‏المللی خود با یکدیگر به خوبی زیستند، ولی این وضعیت پس از نیمه قرن به سرعت رو به زوال گذاشت. مداخله آمریکا برای حمایت از شاه و مقابله با دولت مردمی مصدق در سال 1953 (1332) نقطه پایانی بود بر دوران شیرین رابطه آمریکا با مردم ایران.»

مولف کتاب در این فصل، 12 مبحث را با عنوان «ایالات متحده و ایران: دوازده درس درباره سیاست خارجی» ارائه می‏دهد که در واقع خلاصه‏‌ای از تحلیل‏‌های کتاب «شیر و عقاب» است. مشورت با مشاوران ذیصلاح خارج از دولت برای جبران درک مقامات از جوامع در حال توسعه، دقت در گزینش دیپلمات‏‌های آمریکایی برای ماموریت‏‌های ویژه و ترویج دانستن زبان و شناخت از منطقه برای سازمان‏‌هایی که در ارتباط با روند سیاست خارجی هستند، برخی از این مباحث به شمار می‏روند.  

این کتاب، دارای کتابشناسی به زبان انگلیسی است و همچنین فهرستی از نام‏‌هایی که به آنها اشاره شده، در انتهای کتاب وجود دارد. در ابتدای کتاب، مترجم در دیباچه، تحلیل‏‌های جیمز بیل را مورد بررسی قرار داده و حتی گاهی با شهامت، برخی از این تحلیل‏‎‌ها را به اخبار اجتماعی مجلات پیش پا افتاده، تشبیه کرده است.

جیمز بیل، نویسنده کتاب «شیر و عقاب» نیز در دیباچه نویسنده، موضوع‌‌های جالبی را مطرح کرده که از آن جمله می‏توان به سفر او به ایران در سال 1349، مشاهده فقر طاقت‏‌فرسا در روستاهای استان فارس و سفر به قم و مشهد اشاره کرد. این دیباچه با شرح داستان‏‌گونه یک اتفاق آغاز می‏شود و با گفته‏‌‌ای از ویلیام داگلاس، رئیس وقت دیوان عالی آمریکا به پایان می‏رسد. استفاده از فن داستان‏‌سرایی و به کارگیری نقل قول‏ها در کنار تحلیل، این دیباچه را خواندنی ساخته است. البته نویسنده سعی کرده در کتابش تحلیل‏‌هایی درست ارائه دهد، اما می‏توان این تحلیل‏ها را مورد بررسی مجدد قرار داد.

 



 
تعداد بازدید: 2699



آرشیو کتاب و نشریه

نظر شما

 
نام:
ایمیل:
نظر:
تصویر امنیتی:

جدیدترین مطالب

پربازدیدها

© تمامی حقوق برای پایگاه اطلاع رسانی 15 خرداد 1342 محفوظ است.